Mái nhà chung nơi “Thủ đô gió ngàn”

Trong hành trình trở về “Thủ đô gió ngàn” Việt Bắc, dừng chân bên dòng sông Cầu hiền hòa, du khách sẽ được trải nghiệm một không gian văn hóa, nơi hội tụ tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, đó là Bảo tàng Văn hóa các dân tộc. Bảo tàng toạ lạc ở vị trí trung tâm phường Phan Đình Phùng (tỉnh Thái Nguyên), được thành lập vào năm 1960 với tên gọi ban đầu là Bảo tàng Việt Bắc, đến năm 1990 đổi tên thành Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam.

Từ lâu, nơi đây là “Mái nhà chung” của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Với diện tích gần 40.000m², đây là công trình hội tụ, lưu giữ, trưng bày và giới thiệu những tư liệu quan trọng về lịch sử, bản sắc văn hóa của cộng đồng các dân tộc trên đất nước Việt Nam. Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam đạt giải thưởng Hồ Chí Minh về công trình kiến trúc đợt I, năm 2006. Đồng bào các dân tộc anh em tại các khu vực như vùng đồng bằng, trung du Bắc Bộ, Tây Bắc, Đông Bắc, Tây Nguyên, đồng bằng Nam Bộ... được tái hiện qua gần 50.000 hiện vật trong không gian bảo tàng. Trong đó, bản sắc văn hóa về phong tục, tập quán lao động, sản xuất, các nghi lễ, lễ hội, trang phục, ẩm thực, kiến trúc, nghề thủ công...được tái hiện sinh động qua hệ thống tư liệu, di sản văn hóa vật thể và phi vật thể.

Bước qua các bậc thềm theo chiều dốc lên, du khách dừng chân trước cửa bảo tàng, nơi chính giữa có một không gian thiêng liêng, trang trọng: tượng Bác Hồ cùng đồng bào các dân tộc Việt Nam. Hình ảnh Bác Hồ kính yêu ôm ba em bé đại diện cho ba miền Bắc, Trung, Nam đã tạo nên ấn tượng sâu đậm ngay từ ban đầu đối với du khách về tình yêu thương của Bác dành cho đồng bào và thiếu nhi cả nước. Phía sau tượng Bác Hồ là bức phù điêu rộng lớn được chạm khắc bằng gỗ miêu tả cộng đồng 54 dân tộc anh em. Phía trên là câu nói của Bác:  “Nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một. Sông có thể cạn, núi có thể mòn, song chân lý đó không bao giờ thay đổi”.

Hoà mình vào bức tranh đa sắc màu

Từ không gian trang trọng và ấm áp này, là hành trình khám phá bức tranh toàn cảnh vô cùng sinh động, hấp dẫn và độc đáo về cộng đồng các dân tộc. Đó là các góc trưng bày văn hóa tộc người theo nhóm ngôn ngữ như Việt - Mường gồm (Kinh, Mường, Thổ, Chứt); Tày - Thái (Tày, Thái, Nùng, Giáy, Lào, Lự, Sán Chay, Bố Y); Môn - Khơ Me (Ba Na, Brâu, Bru - Vân Kiều, Chơ Ro, Co, Cơ Ho, Cơ Tu, Gié Triêng, H'rê, Kháng, Khơ Me, Khơ Mú, Mảng, Xinh Mun, Mnông, Ơ Đu, Mạ, Rơ Măm, Tà Ôi, Xơ Đăng, Xtiêng); Hmông - Dao (Hmông, Dao, Pà Thẻn), Ka Đai (La Chí, La Ha, Cờ Lao, Pu Péo) và Tạng Miến (Lô Lô, Phù Lá, Hà Nhì, La Hủ, Cống, Si La); Nam Đảo (Chăm, Gia Rai, Ê Đê, Raglai, Chu Ru); Hán (Hoa, Ngái, Sán Dìu).

Trực quan sinh động là đặc điểm nổi bật của Bảo tàng khi du khách đi sâu khám phá. Bởi vì, không gian trưng bày văn hóa các dân tộc đã được cụ thể hóa qua các mô hình vật thể tượng, công cụ, đồ vật, tranh ảnh... thu vào tầm mắt của người thăm quan bức tranh muôn màu. Trong đó, nổi bật là bản sắc văn hóa các tộc người hiện hữu qua trang phục, tập quán lao động, công cụ lao động, các vũ điệu, nhạc cụ. Từ đó, người xem có thể cảm nhận được nét độc đáo của từng dân tộc, từng khu vực sinh sống trên địa bàn cả nước.

Không trầm mặc, bất động và phong kín trong các gian trưng bày, phía sau nhà bảo tàng mở ra một không gian thoáng đãng, rợp mát cây xanh, nơi có những công trình lớn được trưng bày như nhà rông, nhà mồ ở Tây Nguyên, tháp Chăm, kiến trúc nhà ở Nam Bộ, chùa Khơ Me... Mỗi công trình đều mang một dáng dấp, một sắc màu đặc trưng cho văn hóa vùng miền. Với lối kiến trúc tinh xảo, kết hợp với không gian trưng bày như tượng thờ, hoa văn, họa tiết, nhạc cụ, cầu thang, công cụ lao động... đã tái hiện sinh động không gian quần tụ của cộng đồng các dân tộc. Điều đó giúp du khách có những trải nghiệm ý nghĩa về văn hóa các dân tộc ở những vùng đất xa xôi mà bản thân chưa từng đặt chân đến.

Thầy giáo Nguyễn Hoài Nam, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Sông Thao (Phú Thọ) chia sẻ: “Tôi đã từng đưa đoàn học sinh đến trải nghiệm tại Bảo tàng văn hoá các dân tộc Việt Nam tại Thái Nguyên. Nơi ây, hội tụ những sắc màu văn hóa các dân tộc đã mang đến một không gian trải nghiệm ý nghĩa cho các em học sinh. Có những nét văn hóa của các dân tộc ít người tưởng như xa vời, chỉ được biết đến qua sách vở lại trở nên rất gần gũi và sinh động tại không gian bảo tàng”.

Dừng chân tại Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam, không gian “Mái nhà chung” ấm áp và hội tụ những sắc màu văn hóa, du khách sẽ có một cái nhìn sâu sắc và tổng quan nhất về sự đa dạng, phong phú, đa sắc màu của bản sắc văn hóa cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Hằng năm, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam tại Thái Nguyên đón hàng chục ngàn lượt du khách là người dân, học sinh, sinh viên đến thăm quan, tìm hiểu, sưu tầm tư liệu, nghiên cứu. Nếu muốn tìm một không gian trải nghiệm về văn hóa các dân tộc Việt Nam mà không phải đi đâu xa, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam chính là không gian lý tưởng cho ước muốn ấy.

Bài và ảnh: NGUYỄN THẾ LƯỢNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 628, tháng 12-2025