Từ khóa: lý thuyết liên ngành; nghệ thuật Xòe Thái; chuyên nghiệp hóa; di sản văn hóa phi vật thể; quản lý nghệ thuật.

Abstract: This article elucidates the theoretical framework utilized to examine the transition of Xoe Thai dance from its traditional folk origins to professional performance environments. Adopting an interdisciplinary approach, the study integrates theories of art studies, cultural philosophy, and stakeholder theory to analyze the processes of transformation, preservation, and enhancement of this heritage value. The findings indicate that the professionalization of Xoe Thai is not merely an advancement in physical techniques and stage production but a selective inheritance of core cultural values adapted to contemporary contexts. Furthermore, the paper emphasizes the pivotal role of coordination between management stakeholders and artists in positioning Xoe Thai as a distinctive cultural symbol, thereby promoting the national image and effectively implementing national cultural development strategies.

Keywords: interdisciplinary theory; Xoe Thai dance; professionalization; intangible cultural heritage; arts management.

1. Đặt vấn đề

Nghệ thuật Xòe Thái không chỉ là loại hình múa truyền thống đặc sắc, gắn bó mật thiết với đời sống tâm hồn của đồng bào dân tộc Thái mà còn là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã được UNESCO công nhận năm 2021. Việc vận dụng đồng bộ, biện chứng các lý thuyết khoa học để luận giải sự chuyển mình của Xòe Thái từ không gian diễn xướng dân gian sang môi trường biểu diễn chuyên nghiệp góp phần luận giải một cách khoa học quá trình thực hiện đường lối phát triển văn hóa của Đảng. Qua đó, chúng ta càng thấm nhuần quan điểm của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng (2022, tr.166): “phát huy vai trò chủ thể sáng tạo, chủ thể thụ hưởng văn hóa là nhân dân; tôn trọng và bảo vệ sự biểu đạt đa dạng của văn hóa, của người dân, các dân tộc, các vùng, miền; phát triển các phong trào văn hóa sâu rộng, thực chất; cải thiện điều kiện, nâng cao mức hưởng thụ văn hóa của nhân dân, bảo đảm sự công bằng. Đề cao, phát huy vai trò tiên phong của đội ngũ trí thức, văn nghệ sĩ, của những người làm công tác văn hóa”.

2. Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu nghệ thuật Xòe Thái từ dân gian đến chuyên nghiệp đòi hỏi phương pháp tiếp cận đa ngành, kết hợp lý thuyết dân tộc học, văn hóa học và nghệ thuật học. Bài viết nghiên cứu về các lý thuyết áp dụng trong nghiên cứu nghệ thuật Xòe Thái, một di sản văn hóa độc đáo của người Thái tại Việt Nam. Nghiên cứu vận dụng hệ thống phương pháp luận liên ngành, tập trung vào phương pháp phân tích - tổng hợp lý thuyết, kết hợp với phương pháp lịch sử và điền dã dân tộc học nhằm đánh giá sự biến đổi của Xòe Thái trong tiến trình chuyên nghiệp hóa. Trọng tâm là phân tích sự chuyển hóa, bảo tồn và phát huy giá trị di sản thông qua các phương pháp lịch sử, điền dã dân tộc học và phân tích sự phát triển của Xòe Thái từ dân gian đến chuyên nghiệp.

3. Kết quả và thảo luận

Vận dụng lý thuyết nghệ thuật học để luận chứng các khái niệm cơ bản

Nghệ thuật múa được hiểu là bộ môn dùng ngôn ngữ hình thể và các chuyển động theo âm nhạc để phản ánh đa dạng các hiện tượng trong đời sống. Đặc trưng cốt lõi của loại hình này nằm ở tính cách điệu và sự khái quát hóa thông qua các tuyến đội hình cũng như hệ thống động tác chuyên biệt. Trong dòng chảy đó, múa dân gian không chỉ là loại hình có lịch sử lâu đời nhất trong nền nghệ thuật múa Việt Nam mà còn đóng vai trò là thành phần nền tảng, tạo nên diện mạo cho múa dân tộc. Đây là sản phẩm trí tuệ do chính nhân dân lao động sáng tạo và biểu diễn nhằm đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa tự thân của cộng đồng.

Xòe Thái là một minh chứng tiêu biểu cho sự chuyển mình thành công của múa dân gian khi chuyển dịch sang không gian biểu diễn chuyên nghiệp. Theo Hồng Minh (2010), kho tàng múa dân gian của các dân tộc thiểu số luôn đóng vai trò là nền tảng cốt yếu cho sự phát triển nghệ thuật múa Việt Nam, đồng thời là nguồn cảm hứng bất tận giúp các biên đạo sáng tạo nên những tác phẩm mang hơi thở đương đại nhưng vẫn bảo tồn được bản sắc dân tộc. Thực tế cho thấy, từ thế kỷ trước, nền múa chuyên nghiệp nước nhà đã dựa vào chất liệu dân gian để thăng hoa và khẳng định vị thế, với nhiều tác phẩm được công chúng đón nhận nồng nhiệt tại cả sân khấu trung ương lẫn địa phương (Nguyễn Thu Hiền, 2017). Điều này càng được khẳng định qua những thành công vang dội của các tác phẩm sử dụng chất liệu Xòe Thái trên đấu trường quốc tế. Tác giả Ứng Duy Thịnh (2010) cũng nhấn mạnh rằng múa dân gian chính là mạch nguồn cơ sở cho sáng tác chuyên nghiệp; tuy nhiên, một tác phẩm có giá trị còn phải thể hiện được dấu ấn cá nhân và tư duy sáng tạo riêng biệt của người nghệ sĩ.

Những tiết mục có nghệ thuật múa dân gian dân tộc được chuyên nghiệp hóa là sứ giả quảng bá văn hóa, xây dựng hình ảnh đất nước, con người Việt Nam. Biên đạo múa Hoàng Châu đã thành công với tác phẩm sử dụng chất liệu múa dân gian dân tộc đầu tiên trong sáng tạo múa chuyên nghiệp: Tây Bắc vui tươi. Sau đó là hàng loạt tác phẩm được dàn dựng công phu, tính chuyên nghiệp cao. Vở múa Mùa hoa ban nở của biên đạo Đỗ Minh Tiến đã đạt Huy chương Vàng khi được Đoàn Văn công Tổng cục Chính trị biểu diễn tại Festival Maxcơva lần thứ VI, tháng 7/1957 là một sự kiện đặc biệt về quá trình chuyên nghiệp hóa Xòe Thái. Lần đầu tiên dự thi quốc tế với hai tác phẩm: Múa sạp và Mùa hoa ban nở, nét độc đáo của vũ điệu dân gian, âm nhạc và đạo cụ đã khiến hai điệu múa đều được tặng Giải Vàng, cho thấy sức sống mãnh liệt của múa dân gian qua nghệ thuật biểu diễn chuyên nghiệp.

Để chuyên nghiệp hóa múa dân gian qua nghệ thuật biểu diễn, vai trò trung tâm thuộc về quá trình “hóa thân” của người nghệ sĩ. Theo Phạm Ngọc Khuê (2024), đây là hành trình kết hợp giữa trí tuệ, cảm xúc và hình thể để đưa nhân vật từ kịch bản lên sân khấu. Thực chất, nghệ thuật biểu diễn không chỉ đơn thuần là kỹ thuật diễn xuất cá nhân mà còn là thành quả cộng hưởng từ lao động của tập thể nghệ sĩ, từ đạo diễn đến thiết kế âm thanh, ánh sáng. Ở góc độ tinh thần, đây là sự kết nối tâm hồn giữa nghệ sĩ và công chúng, biến nghệ thuật thành một “bảo tàng sống” lưu giữ giá trị dân tộc. Chính sự hội tụ của tài năng và thẩm mỹ đã nâng tầm nghệ thuật biểu diễn thành một dạng thức văn hóa cao cấp, khác biệt hoàn toàn với các sinh hoạt văn hóa thông thường (Đỗ Văn Khang, 2012).

Vận dụng lý thuyết triết học văn hóa để luận chứng về sự phát triển của nghệ thuật Xòe Thái

Nghiên cứu nghệ thuật Xòe Thái từ dân gian đến chuyên nghiệp không thể không đặt đối tượng nghiên cứu vào tọa độ của các lý thuyết nghiên cứu đã mô tả, các lý thuyết này sẽ hội tụ và khai phá nội dung: mối quan hệ giữa múa dân gian và múa chuyên nghiệp, tiêu chí xác định tác phẩm múa chuyên nghiệp, chất lượng tác phẩm múa chuyên nghiệp, quá trình phát triển múa chuyên nghiệp của Việt Nam.

Nghệ thuật múa Việt Nam đã đi từ dân gian đến chuyên nghiệp như một quy luật khách quan, không riêng trường hợp Xòe Thái. Hành trình này là sự kế thừa có chọn lọc và phát triển, phù hợp với lý thuyết triết học văn hóa. Mỗi dân tộc có một diện mạo văn hóa nghệ thuật riêng, mỗi biên đạo múa cũng có phong cách sáng tác riêng dựa trên nền tảng kiến thức về nghệ thuật, khoa học, đời sống của mình. Nhưng nếu không kế thừa nghệ thuật múa dân gian, thì nghệ thuật múa đương đại không có sức sống. Những hình ảnh đời thường dung dị đã đi vào điệu Xòe Thái được nghệ thuật hóa bằng kỹ năng của nghệ sĩ, để múa dân gian có vị trí quan trọng trong văn hoá Việt Nam. Múa dân gian không phải là diễn tấu của một người mà là hoạt động của một nhóm người sử dụng nghệ thuật để phục vụ cộng đồng, dân tộc. Xòe Thái khi được chuyên nghiệp hóa vẫn phải mang sắc thái Tây Bắc giữ được các thuộc tính thẩm mỹ đặc trưng và giá trị nguyên bản của di sản. Lý thuyết triết học văn hóa giúp chúng ta nhận ra rằng giữ gìn cốt lõi, tinh tuý nhất trong vốn múa dân gian, giữ được đặc trưng tiêu biểu của Xòe Thái để từ đó phát triển một cách chuyên nghiệp, bổ sung cho hoàn thiện hơn vốn múa của dân tộc là quy luật phát triển, để các nhà biên đạo khai thác và kế thừa khi đưa nghệ thuật Xòe Thái lên sân khấu hiện đại, chuyên nghiệp.

Trong quá trình phát triển của Xòe Thái, đã “có nhiều tác phẩm múa có giá trị nghệ thuật, phản ánh chân thực, rõ nét bản sắc múa dân gian dân tộc; các biên đạo đã dành hết tâm sức cho công việc sưu tầm múa dân gian nên một số tác phẩm đã có khẳng định vị trí và có sức sống lâu dài. Vì thế, ở một góc độ nào đó, nó còn mang ý nghĩa to lớn đối với công cuộc phát huy và gìn giữ di sản múa Việt Nam” (Lang Thị Thanh Vân, 2024, 25 tháng 12). Nhưng hiện nay, theo Phạm Công Tuấn Minh (2025, 26 tháng 1) “nghệ thuật đương đại đã trở thành phương tiện mạnh mẽ để truyền tải thông điệp, thách thức các chuẩn mực truyền thống và góp phần tạo nên một diện mạo nghệ thuật mới trong bối cảnh xã hội hiện đại...”. Xòe Thái cũng như các loại hình nghệ thuật dân gian khác, khi bước lên sân khấu chuyên nghiệp cần thể hiện bản sắc dân tộc và cần được phát triển theo quy luật triết học văn hóa, đó là tiếp thu có chọn lọc và sáng tạo các yếu tố ngoại sinh từ nền nghệ thuật đương đại.

Múa dân gian dân tộc Việt Nam phong phú, đa dạng, nhưng không bất biến, vĩnh hằng, mà nó cũng vận động và phát triển cùng với sự đổi thay của chính cuộc sống. Cho nên chuyên nghiệp hóa là để bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật của múa dân gian dân tộc, tiếp thu và vận dụng sáng tạo vào việc sáng tác múa chuyên nghiệp hiện nay, để có hệ thống ngôn ngữ, động tác múa khoa học, linh hoạt, có kỹ thuật cao, có cấu trúc ngôn ngữ, cấu trúc tác phẩm chặt chẽ, tăng hiệu quả nghệ thuật cho tác phẩm múa trên sân khấu chuyên nghiệp. Triết học văn hóa “là nhận thức chân thật tự nhiên xã hội; không nhận thức chân thật tự nhiên xã hội là triết học không văn hóa, không phát triển” (Nguyễn Hữu Đồng, 2023, 15 tháng 11). Việc định vị Xòe Thái như một biểu tượng văn hoá đặc thù trong chiến lược phát triển không chỉ bảo tồn di sản mà còn là phương thức hiệu quả để quảng bá hình ảnh quốc gia.

Vận dụng lý thuyết các bên liên quan để phân tích mối quan hệ giữa các thành tố của Xòe Thái và phối hợp trong quản lý quá trình phát triển Xòe Thái từ dân gian đến chuyên nghiệp

Lý thuyết các bên liên quan được áp dụng trong nghiên cứu về nghệ thuật Xòe Thái bởi bản thân nghệ thuật múa mang tính tổng hợp, quá trình phát triển của Xòe Thái từ dân gian đến chuyên nghiệp là đối tượng quản lý của nhiều chủ thể. Lý thuyết này đòi hỏi các nhà lãnh đạo, quản lý và tổ chức nghệ thuật biểu diễn phải phối hợp với nhau dựa trên một số nguyên tắc chung. Nguyên tắc đầu tiên là thừa nhận sự tồn tại của nhiều chủ thể quản lý và quyền lợi của các bên liên quan khi Xòe Thái được trình diễn trên sân khấu chuyên nghiệp. Đối thoại hai chiều là nguyên tắc thứ hai, điều kiện để quản lý tốt, đòi hỏi sự phối hợp hiệu quả giữa các bên liên quan dựa trên lợi ích hay quyền lợi và nghĩa vụ của mỗi bên trong tổ chức, trình diễn Xòe Thái.

Các cơ quan quản lý nhà nước và các hội nghề nghiệp đóng vai trò định hướng, xét duyệt và hỗ trợ nguồn lực cho quá trình chuyên nghiệp hóa Xòe Thái. Khi dàn dựng hoàn chỉnh thành tác phẩm, Hội đồng nghệ thuật duyệt nội dung và cấp phép biểu diễn, đầu tư kinh phí, thúc đẩy hoạt động biểu diễn nghệ thuật phát triển đúng với đường lối văn hóa văn nghệ của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước. Các đơn vị biểu diễn chuyên nghiệp cũng là chủ thể quản lý nghệ thuật múa. Nghệ thuật biểu diễn, trong đó có nghệ thuật múa cần được quản lý qua việc thanh tra, kiểm tra, định hướng nội dung và hình thức hoạt động biểu diễn nghệ thuật; đem lại sự ổn định chính trị là tiền đề cho sự phát triển của hoạt động biểu diễn nghệ thuật nói chung, nghệ thuật múa nói riêng. Đồng thời giữ gìn, bảo vệ đặc trưng nghệ thuật múa dân gian dân tộc, chọn lọc, tiếp thu một cách có sáng tạo những tinh hoa nghệ thuật múa hiện đại để nuôi dưỡng và phát triển tinh hoa nghệ thuật múa dân tộc.

Bên cạnh việc xác lập vai trò của các chủ thể quản lý thông qua lý thuyết các bên liên quan, nghiên cứu cũng xem xét tính thẩm mỹ của Xòe Thái dưới góc độ hệ thống tổng thể các yếu tố tác động đến thị giác và thính giác, bao gồm hình ảnh, động tác, cử động các nhân vật xuất hiện trong vở múa, trang phục, đạo cụ, sân khấu, ánh sáng và âm nhạc. Ấn tượng cái đẹp thể hiện từ hoạt động tạo hình, tạo dáng riêng lẻ của nghệ sĩ múa hoặc từ sự kết hợp của các nghệ sĩ trong tổ chức xây dựng bố cục tương đồng hoặc tương phản về hình thể, giới tính, lứa tuổi, trang phục… Múa “là nghệ thuật mang chất thơ, có đặc trưng khái quát, đặc trưng hành động, đặc trưng cách điệu và ước lệ, đặc trưng chuyển động trong âm nhạc” (Đinh Thu Hà, 2022, 7 tháng 10), vì thế tính thẩm mỹ phải được xem xét dựa trên sự cộng hưởng những động tác hình thể với nhịp - tiết tấu, tiếng động - âm thanh. Trang phục, đạo cụ là những bộ phận đi cùng hình thể tạo nên cấu trúc dáng vóc nghệ thuật múa. Không gian, màu sắc, ánh sáng trên sân khấu biểu diễn cũng tác động đến mỹ cảm công chúng. Nếu âm nhạc và thơ ca tồn tại trong thời gian, hội họa và kiến trúc tồn tại trong không gian thì nghệ thuật múa cùng một lúc sống cả trong không gian và thời gian nghệ thuật của mình. Tính tổng hợp của nghệ thuật múa mặc nhiên khiến nó trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học như một chỉnh thể mang tính hệ thống. Hiệu quả của hoạt động nghệ thuật này liên quan đến nhiều chủ thể, chịu sự tác động của nhiều yếu tố khách quan và chủ quan. Bản thân Xòe Thái cũng mang tính tổng hợp cũng phải được đặt trong nhiều tọa độ mới làm rõ được những khía cạnh cụ thể, phải xem xét mối tương quan của nghệ thuật Xòe Thái với môi trường cảnh quan, môi trường kinh tế xã hội trong từng giai đoạn lịch sử cụ thể.

Áp dụng lý thuyết hệ thống trong nghiên cứu nghệ thuật Xòe Thái để có cái nhìn khách quan, toàn diện, khoa học về nền nghệ thuật múa dân gian dân tộc, xác định vai trò của múa dân gian dân tộc trong đời sống cộng đồng, trong quá trình phát triển của xã hội theo tư duy hệ thống.

4. Kết luận

Nghệ thuật Xòe Thái là một thực thể sống động, luôn vận động và biến đổi nhịp nhàng theo dòng chảy của lịch sử và thời đại. Việc nghiên cứu Xòe Thái từ hình thức dân gian nguyên bản đến nghệ thuật biểu diễn chuyên nghiệp đòi hỏi một nhãn quan liên ngành, kết hợp giữa lý luận nghệ thuật, triết học văn hóa và các học thuyết phát triển hiện đại. Là loại hình nghệ thuật vị nhân sinh nảy sinh từ lao động, Xòe Thái không chỉ là di sản mà còn là nền tảng để xây dựng những biểu tượng nghệ thuật định vị bản sắc Việt Nam. Trong bối cảnh hội nhập toàn cầu, việc khai thác chiều sâu ngôn ngữ biểu tượng của múa dân gian không chỉ giúp nghệ sĩ gắn kết với hơi thở thời đại, mà còn mở ra những lộ trình mới cho sự cách tân văn hóa và phát triển xã hội bền vững.

_________________________________

CHU QUỐC TUẤN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 639, tháng 4-2026