Giải thưởng văn học Hội Nhà văn Việt Nam là giải thưởng thường niên có uy tín trong đời sống văn học, nhằm tôn vinh những tác phẩm có giá trị nghệ thuật và tư tưởng, đồng thời ghi nhận những đóng góp tích cực của các tác giả, dịch giả đối với nền văn học nước nhà. 9 tác phẩm đã được trao giải ở các hạng mục văn xuôi, thơ, lý luận phê bình, văn học dịch, văn học thiếu nhi và tác giả trẻ.
Ở hạng mục văn xuôi, giải thưởng được trao cho tiểu thuyết Miền đất hứa của nhà văn Lê Thanh Kỳ (Nxb Văn học). Tác phẩm gây chú ý bởi cách tiếp cận đời sống xã hội và con người đương đại với góc nhìn giàu suy tư, phản ánh những chuyển động của đời sống qua số phận nhân vật và những câu chuyện mang nhiều tầng ý nghĩa.
Hạng mục thơ, có hai tác phẩm được vinh danh, đó là tập thơ Thơm từ nỗi đau của nhà thơ Hoàng Thụy Anh (Hoàng Thị Quỳnh Anh) và tập thơ Trên con đường tóc của nhà thơ Trang Thanh (Trần Thị Thanh), đều do Nxb Hội Nhà văn ấn hành. Hai tập thơ mang phong cách riêng nhưng cùng thể hiện sự tìm tòi trong ngôn ngữ và cảm xúc, thể hiện những trải nghiệm cá nhân sâu sắc, giàu chất suy tư và tính nữ.
Ở lĩnh vực lý luận phê bình, giải thưởng được trao cho công trình Văn học như một diễn ngôn (Nxb Đại học Sư phạm) của PGS, TS Trần Văn Toàn. Công trình tiếp cận văn học dưới góc nhìn lý thuyết hiện đại, đặt văn học trong mối quan hệ với diễn ngôn văn hóa-xã hội, qua đó mở ra nhiều hướng tiếp cận mới cho nghiên cứu và phê bình văn học.
Trong lĩnh vực văn học dịch, Hội Nhà văn Việt Nam trao giải cho hai bản dịch tiêu biểu, gồm tác phẩm Hạc trắng xòe cánh (Nxb Văn học) của nhà văn Tawada Yoko do dịch giả An Nhiên (Nguyễn Đỗ An Nhiên) chuyển ngữ và Bài ca Solomon (Nxb Hội Nhà văn) của nhà văn Mỹ Toni Morrison, do dịch giả Thiên Nga (Nguyễn Thiên Nga) dịch. Hai bản dịch được đánh giá cao về chất lượng chuyển ngữ, góp phần đưa những tác phẩm văn học quốc tế có giá trị đến với bạn đọc Việt Nam.
Giải thưởng Văn học thiếu nhi được trao cho tiểu thuyết Miền thảo nguyên Panduranga (Nxb Kim Đồng) của nhà văn Lê Đức Dương. Tác phẩm khai thác không gian văn hóa đặc sắc của vùng đất Panduranga, kết hợp yếu tố phiêu lưu, khám phá với những câu chuyện giàu trí tưởng tượng, hướng tới đối tượng bạn đọc trẻ.
Giải thưởng Tác giả trẻ năm 2025 được trao cho tác giả Nguyễn Thị Kim Nhung với tập thơ Dần sáng (Nxb Hội Nhà văn) và tác giả Cao Việt Quỳnh với tiểu thuyết Lục địa rồng, 5 tập (Nxb Kim Đồng). Đây là giải thưởng nhằm khích lệ các tác giả trẻ có những sáng tác nổi bật, góp phần làm mới đời sống văn học đương đại.
Giải thưởng Nhà văn nữ ấn tượng năm 2025 được trao cho nhà thơ Phạm Vân Anh (Hà Nội), nhà văn Niê Thanh Mai (Đắk Lắk), nhà văn Trịnh Thị Phương Trà (Đắk Lắk). Đây là giải thưởng do Ban nhà văn nữ bình chọn nhằm ghi nhận, tôn vinh những nỗ lực của nữ nhà văn Việt Nam trong cuộc sống, đặc biệt là những cống hiến cho cộng đồng.
Phát biểu tại buổi lễ trao giải, Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Nguyễn Quang Thiều cho biết, các Hội đồng Thơ, Văn xuôi, Lý luận phê bình, Văn học dịch đã làm việc nỗ lực, công bằng và chặt chẽ. Theo ông, điểm đặc biệt của năm nay là cả giải thưởng của Hội và giải Tác giả trẻ về lĩnh vực thơ đều thuộc về các nhà văn nữ. Ông nhận định: "Hình như các nhà văn nữ là những người trung thực nhất với tâm hồn mình, với nỗi buồn, nỗi đau và khát vọng của mình...". Về Lý luận phê bình, ông đánh giá, việc vinh danh tác giả Trần Văn Toàn bởi sự dấn thân vào những vấn đề học thuật sâu sắc thay vì những cuốn sách phê bình "thuận tai" nhưng thiếu giá trị thực sự cho đời sống.
Ông cũng cho rằng, ở giải thưởng Tác giả trẻ, dù tác phẩm của Cao Việt Quỳnh có thể không nằm trong thực tế xã hội Việt Nam, nhưng nó cho thấy tư duy kiến trúc tác phẩm và tình yêu văn chương của một người viết khi viết văn từ năm 12 tuổi. Ông bày tỏ sự xúc động về Giải thưởng Nhà văn nữ ấn tượng bởi các nữ nhà văn được vinh danh không chỉ qua trang sách mà vì những đóng góp lặng lẽ cho cộng đồng, theo ông "họ đã mang đến cho chúng ta một vẻ đẹp ngoài trang sách...".
Lễ trao giải là dịp tôn vinh các tác giả, dịch giả có tác phẩm xuất sắc, đồng thời cũng là dịp để các tác giả gặp gỡ, chia sẻ và nhìn lại những thành tựu của văn học Việt Nam trong năm qua, qua đó tiếp tục khuyến khích những sáng tạo mới trong thời gian tới.
Theo Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam Nguyễn Quang Thiều, "Hội Nhà văn Việt Nam mong muốn Lễ trao giải là một ngày để tôn vinh những tác phẩm văn học, những giá trị sáng tạo, đồng thời là ngày chúng ta nói về chuyên môn một cách sâu sắc hơn”.
Nhà văn Lê Thanh Kỳ chia sẻ cảm giác hồi hộp và xúc động, ông cho rằng “giải thưởng này mang một sức nặng rất lớn” bởi “cuộc sống vốn dĩ vô cùng bề bộn và đa dạng; có lẽ dù chúng ta có sống thêm hàng nghìn năm nữa thì trang viết cũng chỉ phản ánh được một phần nhỏ sự thật của đời sống ấy. Với tôi, chỉ cần bước ra đường là đã thấy vấn đề, thấy đề tài để trăn trở. Giải thưởng lần này là lời nhắc nhở sâu sắc về trách nhiệm của bản thân đối với nghề cầm bút”.
Nhà thơ Hoàng Thụy Anh chia sẻ cơ duyên đưa chị đến với thơ ca, con đường văn chương khá muộn màng và tập Thơ từ nỗi đau ra đời trong một hoàn cảnh hết sức đặc biệt. Chị tâm sự: “Có lúc tôi đã nghĩ đây là tác phẩm cuối cùng của cuộc đời mình, khi tôi đối mặt với căn bệnh nan y và quỹ thời gian được bác sĩ dự báo là không còn nhiều. Chính trong nghịch cảnh đó, thơ ca đã cứu rỗi cuộc đời và tâm hồn tôi. Tôi biết ơn cuộc đời đã cho tôi được “sinh ra thêm một lần nữa”, cho tôi biết đi xuyên qua nỗi đau và nhặt nhạnh những mảnh vỡ của đời mình để viết nên trang sách”.
Bài phát biểu của nhà thơ Trang Thanh mang đậm tính tự sự và suy niệm về hành trình sáng tạo gian nan nhưng cũng đầy định mệnh của mình. Với chị, con đường thi ca là một hành trình đầy bất trắc, nơi chị luôn mải miết đi tìm ý nghĩa sự tồn tại của chữ trong sáng tạo ngôn từ. Sáng tác là cách chị thắp một ngọn lửa để soi sáng những khuất lấp của nội tâm, trả lời cho những trăn trở về phẩm giá con người và ý nghĩa kiếp người. Tác phẩm Trên con đường tóc, xác lập một không gian nghệ thuật riêng bắt nguồn từ ký ức quê hương, tình yêu và thân phận con người, được chắt lọc qua nhiều giai đoạn sáng tác khác nhau.
Bày tỏ niềm vinh dự khi được đại diện cho những người viết cho thiếu nhi nhận phần thưởng cao quý này, nhà văn Lê Đức Dương giải thích thêm về tiêu đề tác phẩm - đó là tên của một miền đất Champa cổ thuộc vùng Nam Trung Bộ, ngày nay là Ninh Thuận. Nhà văn chia sẻ: “Tôi viết tác phẩm này với một tâm nguyện: mong sao các em nhỏ du mục, dù cuộc sống còn nhiều gian lao, vẫn có thể cảm thấy tự tin và kiêu hãnh bước ra ngoài đời thông qua những trang văn học”.
Trong bài phát biểu tại lễ trao giải, TS Trần Văn Toàn đã trình bày những quan điểm sâu sắc về lý luận phê bình, sứ mệnh của nhà văn và vai trò của các thiết chế văn hóa. Theo ông, văn học đóng vai trò là "lương tri của nhân loại" để lên tiếng cho những thân phận ở dưới đáy hoặc bên rìa xã hội. Ông cho rằng, Hội Nhà văn Việt Nam được xem là một thiết chế quan trọng trong việc định giá các giá trị văn chương và định hướng cho hoạt động sáng tạo, phê bình. Ông đánh giá cao vai trò của Hội như một cầu nối giao tiếp văn hóa, giúp mở rộng không gian tư tưởng và tiếp thêm "dưỡng chất" cho người cầm bút.
Nhà thơ Nguyễn Thị Kim Nhung bày tỏ, trong đời sống hôm nay, khi con người phải đối mặt với vô vàn áp lực từ thế giới bên ngoài lẫn nội tại, thơ ca có thể không thỏa mãn mọi mong muốn vật chất, nhưng ở góc độ cá nhân, nó giúp chúng ta cảm thấy nhẹ nhõm và thấu suốt hơn khi đối diện với sự thật. Thơ thường bắt đầu từ những điều nhỏ bé, vi tế; nhưng khi tâm hồn chúng ta đủ trong trẻo, những điều nhỏ bé ấy sẽ tạo nên tiếng vang lớn trong lòng. Chính những khoảnh khắc ấy làm cho đời sống này trở nên sâu sắc, lấp lánh hơn. Cho dù cuộc đời còn nhiều nỗi đau, mất mát hay những bất trắc khó lường, thơ ca sẽ luôn dẫn dắt chúng ta hướng về cái đẹp.
Không thể trực tiếp ra Hà Nội để nhận giải do đang là học sinh lớp 12 và trong giai đoạn tập trung cao độ để phấn đấu cho kỳ thi đại học, tác giả Cao Việt Quỳnh gửi tới một lá thư bày tỏ niềm vinh dự vô cùng lớn lao khi nhận giải thưởng văn chương ở tuổi 18 và khẳng định, “giải thưởng Tác giả trẻ không phải là đích đến cuối cùng mà là một bước tiến quan trọng trên hành trình học hỏi”.
Sau khi lắng nghe những chia sẻ của các tác giả, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều xúc động bày tỏ: “Năm nay, theo đề xuất rất xác đáng của nhà văn Nguyễn Bình Phương (Phó Chủ tịch Hội, Trưởng ban Sáng tác), chúng tôi đã thay đổi cách thức tổ chức: không đọc báo cáo giải thưởng dài dòng như mọi năm, mà dành không gian để các tác giả trực tiếp nói về tác phẩm, về quan điểm sáng tạo, mỹ học và triết học của mình. Tôi cho rằng đây là một sự đổi mới ý nghĩa. Khi lắng nghe họ, chúng ta được nghe một tiếng nói khác vang lên từ sâu thẳm tâm hồn người nghệ sĩ. Văn học cũng giống như một con người hay lịch sử, có lúc thăng lúc trầm, lúc hiện hữu ngoài ánh sáng, lúc lại chìm trong bóng tối. Nhưng đặc điểm riêng biệt của văn học là nó luôn ở đó, là ngọn đèn của sự hy vọng và niềm tin để chúng ta tìm về!”.
