Từ xa xưa, đồng bào Vân Kiều quan niệm: duy trì huyết thống, dòng họ là một việc làm thiêng liêng. Khi nghe hiệu lệnh của tộc trưởng về việc tổ chức Lễ hội Pơ rôm xa nga chu da, các thành viên trọng họ tộc ngay lập tức thông báo đến con cháu để tất cả tập trung về dự hội.
Do điều kiện lịch sử, nhiều họ tộc của người Vân Kiều chưa xây dựng được gia phả dòng họ. Bởi vậy, việc cúng họ là một nghi lễ thiêng liêng trong tâm thức của đồng bào. Dù bận công việc dường nào, vào ngày cúng họ, bà con, họ tộc vẫn tập trung về bản làng dự lễ. Đây là dịp để bà con trong mỗi họ tộc hàn huyên chúc phúc cho nhau, trao đổi, chia sẻ những những tâm tư tình cảm, giúp nhau trong cuộc sống, tạo tinh thần đoàn kết, gắn kết cộng đồng.
Lễ cúng họ là loại hình sinh hoạt văn hóa tâm linh, niềm tự hào của mỗi người Vân Kiều. Việc chăm sóc bảo vệ nòi giống, thờ phụng tổ tiên, Yàng là trách nhiệm, bổn phận của mỗi gia đình, họ tộc. Tất cả đều có trách nhiệm kế thừa, phát huy và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Đồng thời ôn lại truyền thống của tổ tiên, người có công khai khẩn mở mang địa giới, đấu tranh bảo vệ quê hương, đất nước, các vị anh hùng đã có công xây dựng bản làng, sáng lập ra nghề truyền thống, để lại di sản văn hóa cho thế hệ sau.
Những ngày diễn ra lễ hội, đồng bào Vân Kiều kiêng kỵ lên nương rẫy, làm những việc xấu. Việc kiêng kỵ đó nhằm đảm bảo tính chất thiêng liêng của ngày hội, đồng thời huy động mọi nguồn lực tham gia vào lễ hội.
Trong lễ hội, đồng bào tái hiện những sự việc của người xưa, không phải đơn thuần là kỷ niệm mà tìm trong việc tái hiện ấy một sức mạnh thiêng liêng kỳ diệu của thần linh, tổ tiên, Yàng, các vị anh hùng đã truyền lại cho bản làng, giúp bản làng “vật thịnh, dân khang” mùa màng bội thu, cộng đồng sức khỏe.
Đó là hành động đẹp, gắn bó các thành viên trong cộng đồng với nhau trong niềm tự hào quê hương, đất nước, dân tộc. Qua lễ hội, thể hiện sự đồng vọng của con người hướng đến một tương lai tươi sáng, hạnh phúc, chúc cho năm mới an lành, sức khỏe, cùng nhau góp phần gìn giữ nguồn gốc, lịch sử, vận mệnh chung của dân tộc, những lời ca, tiếng nhạc, giai điệu trầm hùng của câu hát giao duyên mềm dẻo, đầy sức lan tỏa, diễn đạt tâm tư tình cảm của người hát, làm mê say lòng người. Trong những ngày Xuân, đồng bào thường tổ chức nhiều trò chơi dân gian, hoạt động thể thao thu hút nam thanh, nữ tú.
Nhằm bảo tồn và giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống tốt đẹp của dân tộc, những năm qua, Sở VHTTDL Quảng Trị đã mở nhiều lớp truyền dạy hát dân ca, tiếng nói, chữ viết của các đồng bào dân tộc: Chứt, Rục, Nguồn, Vân Kiều, Pa Cô... Nhiều câu lạc bộ dân ca hình thành và phát triển thu hút hàng nghìn hội viên tham gia. Nhiều phong tục, tập quán của người dân tộc đã được thay đổi để tránh rườm rà, lãng phí. Tuy nhiên, những phong tục trong ngày Tết Nguyên đán của đồng bào Nguồn, Chứt, Rụt, Vân Kiều, Pa Cô vẫn được giữ gìn bởi nó mang đậm bản sắc văn hóa của mỗi dân tộc, đồng thời thể hiện nét đẹp, đặc sắc, sự phong phú về văn hóa trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam.
Bài và ảnh: HỒ PHƯƠNG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 634, tháng 2-2026
