Mái ngói  của người Tày, Nùng

Giữa thung lũng Bắc Sơn - vùng đất vốn nổi tiếng với những di tích lịch sử cách mạng hào hùng và cũng là vựa lúa với những cánh đồng bát ngát - có một ngôi làng nhỏ với những lò nung ngày ngày đỏ lửa, khói tỏa bảng lảng quyện vào sương sớm. Đó là làng ngói âm dương nổi tiếng tại xã Long Đống (cũ), nay là xã Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn, sau khi sáp nhập và phát triển du lịch được biết đến rộng rãi với tên gọi Làng Văn hóa Du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn. Nơi đây là trung tâm của nghề làm ngói âm dương và kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Tày, cũng là nơi duy nhất tại xứ Lạng còn lưu giữ nguyên vẹn nghề làm ngói âm dương thủ công truyền thống.

Vừa qua, niềm tự hào của người dân nơi đây càng được nhân lên khi Làng Văn hóa Du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn được Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc (UN Tourism) vinh danh là “Làng du lịch tốt nhất thế giới 2025”. Danh hiệu này không chỉ là sự công nhận cho vẻ đẹp thiên nhiên mà còn là lời khẳng định giá trị văn hóa bền vững của một ngôi làng đã đi qua bao thăng trầm của lịch sử.

Lịch sử không ghi chép cụ thể ngói âm dương xuất hiện ở Quỳnh Sơn từ năm nào, nhưng theo các bậc cao niên trong làng, nghề này đã có tuổi đời hơn một trăm năm, được cha ông truyền từ đời này sang đời khác.  Ngói âm dương, hay còn gọi là ngói máng, là một phần không thể tách rời trong cấu trúc nhà sàn truyền thống của đồng bào miền núi phía Bắc. Trong đời sống tinh thần của người Tày, mái ngói có một vị trí đặc biệt. Họ thường truyền nhau câu nói: “Mừng chắc, câu chắc, pài ngọa chắc” - nghĩa là: “Bạn biết, tôi biết, những viên ngói kia biết”. Đối với họ, mái ngói âm dương không chỉ đơn thuần là vật liệu che nắng, che mưa mà còn là nhân chứng thầm lặng, chứng kiến bao vui buồn, ký ức của nhiều thế hệ dưới một mái nhà.

Tên gọi "âm dương" bắt nguồn từ chính cách lợp ngói: một viên nằm sấp (dương) và một viên nằm ngửa (âm) lồng vào nhau. Sự kết hợp này không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn chứa đựng triết lý nhân sinh sâu sắc về sự hòa hợp giữa trời và đất, giữa con người và thiên nhiên.  

Cứ vào độ tháng 10, tháng 11 âm lịch hằng năm, không khí trong làng lại rộn ràng hơn bao giờ hết vì đây là mùa dựng nhà mới. Những lò nung đỏ lửa xuyên đêm, tiếng xe chở ngói lạch cạch trên đường làng tạo nên một bản giao hưởng lao động đặc trưng của đất này.

Giá trị độc đáo 

Chuyện về nghề gốm truyền thống của gia đình bà Hoàng Thị Hạ - chủ cơ sở sản xuất Hưng Hoàng như một câu chuyện truyền cảm hứng về sự bền bỉ, tâm huyết giữ lửa nghề ở nơi đây. Năm nay 64 tuổi, bà Hoàng Thị Hạ đã theo nghề được 44 năm. Vốn là người con của vùng đất Phú Thượng, Võ Nhai, tỉnh Thái Nguyên (cũ), năm 20 tuổi, bà về làm dâu tại làng Long Hưng - Long Đống và cũng từ đó, bà bắt đầu gắn bó với nghề làm ngói truyền thống từ gia đình nhà chồng. Trải qua hơn bốn mươi năm, quy mô sản xuất của gia đình đã có những bước tiến đáng kể. Nếu như trước đây gia đình bà chỉ làm ở quy mô nhỏ lẻ, thì đến nay, dưới sự quản lý của con trai bà, cơ sở đã mở rộng sản xuất với tên gọi doanh nghiệp Hoàng Hưng.

Nhờ uy tín và chất lượng, lò gốm của gia đình luôn tấp nập khách hàng và duy trì hoạt động xuyên suốt quanh năm với thị trường tiêu thụ rộng lớn. Tuy làm ăn khấm khá hơn xưa, bà vẫn trực tiếp làm đất. Hiện tại, công việc chính trong xưởng do hai mẹ con bà đảm nhiệm, kết hợp với việc thuê thêm nhân công để thực hiện công đoạn đóng gói sản phẩm. Về mặt kinh tế, bà Hạ chia sẻ rằng nghề gốm dù không mang lại sự giàu sang phú quý nhưng là một nguồn thu nhập ổn định, đủ để mang lại cuộc sống đầy đủ cho đại gia đình và góp phần phát triển kinh tế địa phương khi tạo công ăn việc làm cho khá nhiều người dân trong vùng.

Bà Hạ chia sẻ, để làm nên một viên ngói "thương hiệu" Quỳnh Sơn có độ bóng, độ bền và âm thanh vang như chuông khi gõ vào nhau, người thợ phải trải qua một quy trình cực kỳ khắt khe và tỉ mỉ, hoàn toàn bằng phương pháp thủ công. 

Bí quyết đầu tiên nằm ở khâu chọn nguyên liệu. Không phải loại đất nào cũng có thể làm được ngói âm dương chất lượng. Người dân Quỳnh Sơn thường phải sang tận huyện Bình Gia để tìm mua loại đất sét tốt nhất – loại đất sét phong hóa từ đá phun trào núi lửa. Trước đây, công đoạn làm đất thủ công hoàn toàn nên khá vất vả. Hiện nay, người dân đã sử dụng máy móc để hỗ trợ trong công đoạn này, đất mang về được ủ nước rồi cho vào máy nhào trộn kỹ để đất được mềm, dẻo. Sau đó người dân làm thủ công, sử dụng công cụ cắt đất chuyên dụng thái nhỏ đất, lọc bỏ từng viên sỏi li ti – công đoạn quyết định độ mịn và chống nứt nẻ cho viên ngói sau này. Sau khi lọc, đất được tưới nước và ủ ròng rã suốt 20 ngày để đạt độ dẻo hoàn hảo, người thợ dùng chân giẫm kỹ cho đến khi đất nhuyễn quánh, không còn một kẽ hở không khí.

Công đoạn đóng khuôn đòi hỏi sự khéo léo và nhịp nhàng. Trước đây, người thợ chỉ dùng khuôn đơn để làm từng viên một, nhưng qua quá trình lao động, họ đã sáng tạo ra khuôn hình chữ nhật có thể đóng được hai viên ngói cùng lúc. Đất được xén thành từng miếng vừa khuôn, lật nhẹ xuống khuôn gỗ và dùng chân trần dẫm, miết quanh thành khuôn rồi dùng công cụ cắt đất chuyên dùng để cắt miếng đất dư thừa ra khỏi khuôn. Từng động tác phải thật chuẩn xác để khi tách rời, viên ngói không bị méo mó.

Nếu khâu làm đất là tiền đề thì khâu nung lò chính là "linh hồn" của nghề. Ngói sau khi phơi khô tự nhiên từ 30-50 ngày mới được xếp vào lò. Cách xếp ngói cũng là một nghệ thuật: phải thẳng hàng như úp bát, nếu lệch một chút ngói sẽ bị đổ vỡ khi gặp nhiệt độ cao.

Lò nung tại Quỳnh Sơn được đốt hoàn toàn bằng củi. Quá trình nung diễn ra liên tục 10 đến 15 ngày đêm không được phép ngơi nghỉ. Người thợ phải "nhìn lửa, đoán màu ngói". Ban đầu là lửa nhỏ để hơi nước thoát hết (khói trắng chuyển sang vàng), sau đó tăng dần lửa. Khi vách lò chuyển sang màu bạc sáng, người thợ lại phải điều tiết lửa thật khéo để ngói không bị nhão hay biến dạng. Chính quy trình thủ công 100% này đã tạo nên đặc tính "mùa hè mát mẻ, mùa đông ấm áp" cho ngói âm dương. Với khả năng cách nhiệt tốt và độ bền hàng chục năm, loại ngói này không chỉ được đồng bào vùng cao ưa chuộng mà còn trở thành sự lựa chọn hàng đầu cho các công trình mang phong cách cổ điển, nhà hàng, quán cà phê hay các đền chùa trên khắp cả nước. Được làm từ đất sét mịn, dẻo, cách nhiệt tốt, thế nên nhà lợp ngói này đông ấm hè mát rất dễ chịu. Nghề làm ngói âm dương ở đây đã có từ lâu đời, đến nay vẫn còn duy trì hoạt động là bởi nhu cầu cao từ thị trường.

Nỗ lực gìn giữ nghề truyền thống

Cũng như nhiều làng nghề truyền thống khác, nghề làm ngói Quỳnh Sơn từng có lúc đứng trước nguy cơ mai một. Sự ra đời của các loại vật liệu xây dựng hiện đại như mái tôn, tấm lợp xi măng vừa rẻ vừa nhanh đã khiến nhiều gia đình không còn mặn mà với lò nung vất vả. Thế nhưng, nhờ tình yêu nghề và những định hướng đúng đắn, ngọn lửa tại Quỳnh Sơn chưa bao giờ tắt.

Anh Hoàng Công Hưng – con trai bà Hoàng Thị Hạ, chủ doanh nghiệp Hoàng Hưng cho biết, truyền thống làm ngói ở gia đình anh đã bước sang đời thứ ba. Anh chia sẻ đầy tự hào rằng các con anh từ 15 tuổi đã bắt đầu phụ giúp gia đình và rất yêu nghề. Với gia đình anh và bà con trong làng, việc giữ lò không chỉ là để mưu sinh mà còn là để bảo tồn "hồn làng". Hiện nay, dù số hộ làm nghề không còn nhiều như xưa nhưng những hộ còn trụ lại đều là những lò ngói chất lượng, có uy tín và đơn đặt hàng đều đặn.

Nhận thấy giá trị di sản quý báu, chính quyền địa phương đã có những bước đi chiến lược để bảo tồn làng nghề. Làng ngói âm dương đã được đưa vào danh mục làng nghề truyền thống của tỉnh Lạng Sơn và tích hợp vào các tuyến du lịch cộng đồng.

Du khách khi đến với Quỳnh Sơn không chỉ để ngắm cảnh mà còn được trực tiếp trải nghiệm làm thợ ngói: từ nhào đất, ép khuôn đến tìm hiểu quy trình nung lò. Mỗi năm, làng đã thu hút hàng ngàn lượt khách quốc tế và nội địa. Việc nằm trong mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn càng mở ra cơ hội lớn để Quỳnh Sơn được biết đến nhiều hơn.

Dù có nhiều khởi sắc, làng nghề vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Là một hộ sản xuất tiêu biểu trong làng, gia đình bà Hạ vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản. Bà kể về đợt thiên tai cuối năm 2025, khi làng nghề bị ngập lụt nghiêm trọng, nước dâng cao làm hư hỏng cơ sở vật chất và cả lò nung. Tuy nhiên, do cơ sở không nằm trong danh mục được xét duyệt, gia đình vẫn chưa nhận được bất kỳ khoản hỗ trợ kinh phí nào từ chính quyền địa phương để khắc phục hậu quả.

Bên cạnh đó, một khó khăn hiện hữu là nguồn nguyên liệu khan hiếm. Hiện nay, nguồn đất tại địa phương đã cạn kiệt sau nhiều năm khai thác, các hộ làm nghề có nguyện vọng mong muốn chính quyền địa phương hỗ trợ về thủ tục hành chính. Bởi việc khai thác đất tại địa bàn khác (ngoài huyện) đang gặp nhiều khó khăn về mặt thủ tục và chi phí. Bà Hạ mong muốn chính quyền địa phương có thể đóng vai trò cầu nối, hỗ trợ làm việc với phía huyện Bình Gia để các doanh nghiệp trong vùng có thể tiếp cận nguồn nguyên liệu sản xuất một cách thuận lợi và hợp pháp. Bên cạnh đó, rất cần mô hình hợp tác xã quy mô lớn để quảng bá thương hiệu bài bản hơn. Hiện tại, các hộ vẫn sản xuất đơn lẻ, chủ yếu dựa vào uy tín cá nhân để tìm kiếm thị trường. 

Với danh hiệu Làng du lịch tốt nhất thế giới 2025, mái ngói âm dương Quỳnh Sơn cùng với các giá trị văn hóa đặc sắc sẽ trở thành di sản sống động, mời gọi du khách trong nước và quốc tế đến và cảm nhận hồn đất, tình người nơi thung lũng Bắc Sơn.