1. Khái niệm cốt lõi

1.1. Di sản văn hóa 

Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản vô giá và quý báu  của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Nó không chỉ gắn  với cội nguồn lịch sử mà còn là một bộ phận không thể tách rời của di sản văn hóa nhân loại, đóng vai trò nền  tảng to lớn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước. 

Cơ sở pháp lý cho việc quản lý và bảo vệ tài sản này là  Luật Di sản Văn hóa, cùng các lần sửa đổi và bổ sung (gần  nhất là năm 2024)⁽¹⁾. Trên cơ sở pháp lý đó, di sản văn hóa  Việt Nam được phân loại thành hai nhóm chính.

A. Di sản văn hóa vật thể: bao gồm các loại hình vật thể mang giá trị lịch sử, văn hóa, và khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa (như đền, chùa, miếu mạo, cung  điện), danh lam thắng cảnh (như núi non, hang động tự nhiên), di vật, cổ vật, và bảo vật quốc gia⁽²⁾. Đây là những  tài sản có tính hữu hình cao, thường yêu cầu bảo tồn  nguyên trạng và phải đối mặt với áp lực lớn từ điều kiện  tự nhiên khắc nghiệt và hoạt động xã hội của con người.

B. Di sản văn hóa phi vật thể: Đây là kho tàng tri thức như tri thức dân gian, nghệ thuật truyền thống, lễ hội và nghề thủ công. Hiện nay, Việt Nam sở hữu khoảng gần  70.000 di sản văn hóa phi vật thể, thể hiện sự đa dạng và  phong phú của bản sắc dân tộc⁽³⁾. 

Xét về quy mô và vị thế quốc tế, Việt Nam sở hữu hơn  40.000 di tích, danh lam thắng cảnh; và được Tổ chức  UNESCO ghi danh, công nhận 34 di sản, bao gồm 8 di sản  văn hóa và thiên nhiên thế giới, 16 di sản văn hóa phi vật  thể và 10 di sản tư liệu ký ức thế giới, bên cạnh 138 di tích quốc gia đặc biệt⁽⁴⁾. Điều này cho thấy Việt Nam là một  quốc gia có tiềm năng kinh tế di sản đặc biệt lớn. 

1.2. Kinh tế di sản 

Thuật ngữ "Kinh tế di sản" (Heritage Economy) là  một khái niệm chiến lược mới xuất hiện trong Dự thảo  báo cáo chính trị của BCH Trung ương Đảng khóa XIII  tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng. Nó  đánh dấu sự chuyển dịch quan trọng trong nhận thức, từ việc coi di sản là một chi phí của ngành Văn hóa cho việc  bảo tồn sang một nguồn lực phát triển kinh tế bền vững  cho toàn xã hội. 

Xét về học thuật, “Kinh tế học di sản” là một lĩnh vực  mới có tính khoa học đặc thù. Các nghiên cứu học thuật về việc áp dụng lý thuyết kinh tế vào phân tích các quyết  định về di sản bắt đầu mạnh mẽ từ những năm 1990. Alan  Peacock, một nhà kinh tế học người Anh, đã tiên phong  lập luận về nguyên lý kinh tế đơn giản trong phân bổ nguồn lực cho các dự án di sản, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải cân nhắc sở thích của công chúng trong quá  trình ra quyết định⁽⁵⁾. Tiếp theo, các học giả như David  Throsby cũng đã phân tích mối liên kết giữa chính sách  văn hóa và phát triển kinh tế. 

Xét về bản chất, kinh tế di sản được định nghĩa là một  hình thái kinh tế dựa trên sự truyền thừa và không ngừng  sáng tạo giá trị qua thời gian⁽⁶⁾. Khái niệm này có phạm vi  rất rộng, hiện diện liên tục từ thời kỳ đồ đá (nơi những  chiếc rìu là kết tinh của tri thức và kỹ thuật lao động  truyền thừa, mang lại của cải vật chất) cho tới thời kỳ công  nghệ hiện đại (AI)⁽⁷⁾.  

Trong bối cảnh Việt Nam, kinh tế di sản là một lĩnh vực  nghiên cứu liên ngành, trong đó di sản được coi là nguồn  tài nguyên kinh tế có thể khai thác thông qua du lịch, dịch  vụ và các hoạt động kinh tế khác đi kèm, thay vì chỉ là tài  sản cần bảo tồn tĩnh. Việc đưa thuật ngữ này vào văn kiện  cấp cao khẳng định đây là con đường chiến lược nhằm  hiện thực hóa mục tiêu kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và  phát triển⁽⁸⁾. Hơn nữa, kinh tế di sản được xem là trục xoay  kết nối hiệu quả giữa phát triển di sản văn hóa với nền  kinh tế sáng tạo và kinh tế số trong bối cảnh toàn cầu hóa. 

Sự chuyển dịch nhận thức này mang ý nghĩa sâu sắc:  Pháp luật và công ước quốc tế ban đầu tập trung vào việc  bảo tồn di sản vật thể trong trạng thái nguyên trạng^[3].  Tuy nhiên, định nghĩa mới của kinh tế di sản nhấn mạnh  giá trị năng động, đòi hỏi quản lý phải chuyển từ việc  ngăn cấm can thiệp sang quản lý sự thay đổi và thúc đẩy  sáng tạo trên nền tảng giá trị cốt lõi. Trong mô hình mới,  di sản văn hóa phi vật thể có vai trò ngày càng tăng, trở thành động lực chính để tạo ra giá trị kinh tế khác biệt so  với việc chỉ khai thác các di tích vật thể truyền thống. 

Về vị thế kinh tế, Việt Nam đã khẳng định được  thương hiệu quốc gia mạnh mẽ khi đạt danh hiệu Điểm  đến Di sản hàng đầu thế giới 2024 (World’s Leading Heritage Destination)⁽⁹⁾. Sự phát triển của kinh tế di sản  gắn liền mật thiết với du lịch vốn là ngành có thể đóng  góp kỷ lục hàng ngàn tỷ USD vào GDP toàn cầu⁽¹⁰⁾. Thực  tế tại Việt Nam cho thấy, các địa phương có di sản trọng  điểm đang đặt mục tiêu doanh thu du lịch rất cao, lên đến  hàng ngàn tỷ đồng mỗi năm^{(11, 12)}. 

Tuy nhiên, sự ghi nhận quốc tế cao (Việt Nam được  đánh giá là nước thành viên “hình mẫu” tham gia các  công ước của UNESCO⁽⁴⁾ lại đối lập với những thách thức  cơ bản về kỹ thuật bảo tồn trong nước. Phần lớn di tích ở Việt Nam, không kể các di sản thiên nhiên được làm bằng  chất liệu không bền vững như gỗ, tranh, hoặc gạch đá, dễ xuống cấp nhanh chóng dưới điều kiện khí hậu nhiệt đới  ẩm, nắng, mưa nhiều và bão lụt. Nếu tốc độ khai thác kinh  tế tăng nhanh theo kỳ vọng từ danh tiếng quốc tế mà  không giải quyết được các thách thức kỹ thuật và quản lý  nội tại, sự cân bằng giữa giá trị thương hiệu và tính chân  thực của di sản sẽ bị đe dọa nghiêm trọng. 

II. Hoạt động kinh tế trong khai thác di sản văn hóa

2.1. Hình thức khai thác chủ yếu 

Hoạt động kinh tế di sản tại Việt Nam chủ yếu tập  trung vào ba hình thái liên kết chặt chẽ:

a. Du lịch và trải nghiệm văn hóa: Đây là hình thức khai thác phổ biến nhất, dựa trên việc khai thác giá trị của di tích lịch sử, văn hóa và cảnh quan thiên nhiên. Mô hình  này bao gồm các tour tham quan truyền thống, du lịch  sinh thái bền vững gắn với di sản (như tại Tràng An - Ninh  Bình, hay Vịnh Hạ Long - Quảng Ninh, Sa Pa -Lào Cai) và  du lịch trải nghiệm văn hóa.

b. Công nghiệp văn hóa, sáng tạo và kinh tế số: Hình thái này tập trung vào phát triển các ngành công nghiệp văn hóa dựa trên di sản nhằm tạo ra việc làm bền vững.  Nó bao gồm việc phát triển ngành nghề thủ công truyền  thống, thiết kế sản phẩm phái sinh từ di sản như đồ lưu  niệm chẳng hạn và ứng dụng công nghệ số. Công nghệ số (số hóa di sản, VR hay “thực tế ảo”, AR hay “thực tế tăng  cường”) không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn lan tỏa giá  trị của di sản, mở ra cơ hội mới cho sự phát triển bền  vững. Người ta khuyến nghị phải khuyến khích sự tham  gia của giới trẻ, đặc biệt là các nhà thiết kế và doanh  nghiệp khởi nghiệp sáng tạo vào quá trình "tái sinh" di  sản dưới những hình thức mới để đảm bảo tính đổi mới  và hấp dẫn cho Kinh tế di sản.

c. Hợp tác công tư (PPP hay Public-Private Partnership): Trong bối cảnh nguồn vốn ngân sách dành cho bảo tồn và phát triển hạ tầng di sản còn hạn chế, mô hình PPP được xem là lời giải tiềm năng cho bài toán huy  động vốn đầu tư. Cơ chế này cho phép bên tư nhân được  giao sử dụng tài sản của Nhà nước hoặc do chính quyền  địa phương quản lý để thực hiện các mục đích kinh doanh  thương mại. Đổi lại, bên tư nhân sẽ phải thực hiện một số nghĩa vụ tài chính và bảo tồn theo hợp đồng PPP⁽¹⁵⁾. 

2.2. Mô hình khai thác điển hình 

Thực tiễn khai thác di sản tại Việt Nam cho thấy sự đa  dạng trong mô hình, đi kèm với những bài học về sự hài  hòa giữa kinh tế và bảo tồn.

a. Quần thể danh thắng Tràng An (Ninh Bình):

Tràng An là một mô hình thành công điển hình về phát triển kinh tế di sản thông qua du lịch bền vững, gắn kết chặt chẽ du lịch sinh thái với di sản văn hóa và thiên nhiên. Việc khai thác du lịch tại đây đã mang lại nguồn  thu lớn cho địa phương, đồng thời góp phần ổn định thu  nhập và nâng cao đời sống của người dân địa phương.  Thành công này là kết quả của việc hài hòa được lợi ích  của người dân - những chủ thể đích thực của di sản - với  mục tiêu bảo tồn và lan tỏa giá trị di sản.

b. Phố cổ Hội An (Đà Nẵng):

Hội An được ghi nhận là mô hình thành công trong  việc bảo tồn đô thị cổ gắn với dịch vụ thương mại. Sự phát  triển mạnh mẽ của du lịch đã mang lại lợi ích kinh tế đáng  kể, với doanh thu toàn ngành Du lịch ước tính đạt 5.200 tỷ đồng trong năm 2024 ^{(7, 12)}. Thách thức lớn nhất tại Hội An  là duy trì tính nguyên gốc, không gian sống của cộng  đồng đô thị, bảo đảm môi trường sống của cộng đồng  không bị xáo trộn và bảo tồn vật chất của kiến trúc cổ trước áp lực thương mại hóa liên tục.

c. Vịnh Hạ Long (Quảng Ninh):

Vịnh Hạ Long - Di sản Thiên nhiên Thế giới, là khu  vực khai thác du lịch với quy mô kinh tế khổng lồ. Quảng  Ninh đặt mục tiêu đón 19 triệu lượt khách năm 2024-2025.  Tuy nhiên, Hạ Long cũng là nơi bộc lộ căng thẳng giữa lợi  ích kinh doanh và tính bền vững của di sản. Các hoạt  động khai thác dịch vụ thái quá, chẳng hạn như tổ chức  tour ăn tiệc cao cấp (dao động từ 3 đến 5 triệu  đồng/người/tour) ngay trong lòng các hang động như hang Trống hay hang Thiên Cảnh Sơn, đã gây ồn ào trong  dư luận. Để phục vụ các bữa tiệc này, các nhà tổ chức đã  dựng sàn gỗ hàng trăm mét vuông và thậm chí "cải biên"  vách đá để lắp đặt sân khấu, loa, và đèn công suất lớn⁽¹³⁾.  Hay vấn đề rác thải xả ra vịnh góp phần gây ô nhiễm môi  trường; an toàn cho du khách khi đi trên tàu thuyền để tham quan vịnh, nhất là tour nghỉ qua đêm ngay trên tàu  - đó là những thách thức không nhỏ trong hoạt động kinh tế di sản. 

 Ngoài ra, ta có thể kể đến mô hình làm kinh tế di sản  rất hiệu quả và tương đối bền vững của Huế - nơi tập  trung mật độ di sản văn hóa khá lớn và cũng là một nơi  thực hiện hoạt động này khá sớm; cũng như vùng Đông  Nam Bộ và Tây Nam Bộ, v.v. 

Phân tích các mô hình này cho thấy rằng hiệu quả kinh  tế di sản bền vững không nên chỉ được đo bằng tổng  doanh thu mà cần được đo bằng tỷ lệ lợi ích được phân bổ cho cộng đồng địa phương. Các mô hình thành công như Tràng An đã chứng minh rằng việc cải thiện sinh kế và  điều kiện sống của người dân địa phương phải là mục  tiêu trung tâm. Khi cộng đồng, đặc biệt là cộng đồng dân  tộc thiểu số, được hỗ trợ để kết hợp bảo tồn di sản sống  với cải thiện sinh kế⁽¹⁶⁾, họ trở thành chủ thể tích cực trong  việc bảo vệ di sản. Ngược lại, khi lợi ích kinh tế tập trung  vào các doanh nghiệp lớn, như trường hợp vịnh Hạ Long,  mô hình khai thác dễ dẫn đến xung đột lợi ích và rủi ro  quản lý, vì cộng đồng địa phương thiếu động lực để giám sát và bảo tồn. 

Do đó, chiến lược phát triển ngành Kinh tế di sản gắn  với du lịch cần phải dịch chuyển một cách căn bản từ việc  bán quyền tham quan (Entrance Fee Economy) sang bán giá trị sáng tạo (Creative Value Economy). Khai thác di  sản phi vật thể làm nền tảng để tạo ra các sản phẩm phái  sinh có giá trị cao, được tạo ra bởi giới trẻ và các doanh  nghiệp sáng tạo⁽⁸⁾, sẽ giúp giảm áp lực tải trọng vật lý lên  các di tích vật thể dễ bị tổn thương, đồng thời mang lại giá  trị gia tăng bền vững. 

III. Tác động kép: hiệu quả và thách thức

3.1. Hiệu quả

Khi được quản lý và vận hành hợp lý, kinh tế di sản  mang lại nhiều lợi ích quan trọng cho sự phát triển quốc gia: 

a. Đóng góp nguồn lực cho bảo tồn: Nguồn thu trực  tiếp và gián tiếp từ các hoạt động kinh tế (du lịch, bán sản  phẩm sáng tạo, dịch vụ) tạo ra nguồn vốn nhất định để tái  đầu tư vào việc duy tu, phục hồi và nghiên cứu khoa học  chuyên sâu về di sản. Nguồn lực này rất lớn đóng góp cho  ngân sách Nhà nước và địa phương.

b. Phát huy vai trò cộng đồng: Kinh tế di sản hỗ trợ các cộng đồng địa phương, đặc biệt là các cộng đồng dân tộc thiểu số, kết hợp bảo tồn di sản sống của họ với việc cải thiện sinh kế và điều kiện sống. Sự tham gia này nâng  cao nhận thức và trách nhiệm của người dân đối với di  sản văn hóa cha ông.

c. Thúc đẩy hội nhập và vị thế quốc gia: Việc khai thác di sản hiệu quả giúp khẳng định thương hiệu quốc gia trên bản đồ thế giới (ví dụ, danh hiệu Điểm đến Di sản Hàng  đầu Thế giới 2024, từ đó tăng cường giao lưu và hợp tác  quốc tế trong lĩnh vực văn hóa và du lịch⁽⁸⁾. Theo  VnExpress ngày 19/10/2025, căn cứ vào khảo sát mới nhất  của Internations về mức độ hài lòng của người nước ngoài,  Việt Nam được xếp thứ 5 trong Top 10 nước châu Á. 

3.2. Thách thức 

Mặc dù mang lại lợi ích lớn, việc khai thác di sản để phát triển kinh tế vẫn còn đặt ra nhiều thách thức. 

a . Về mặt điều kiện thực thể và môi trường:

Thách thức lớn nhất là điều kiện vật chất của bản thân  di sản. Phần lớn các di tích lịch sử và văn hóa ở Việt Nam  (trừ di sản thiên nhiên và di sản phi vật thể) được xây  dựng bằng chất liệu không bền vững như gỗ, tranh, hoặc  gạch-đá. Điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm, gió mùa, cùng  với tác động của bão lụt và thiên tai, khiến quá trình  xuống cấp, hư hỏng và biến dạng diễn ra rất nhanh.  Ngoài ra, việc bảo tồn các di chỉ khảo cổ học phát lộ đang đối mặt với vô vàn khó khăn. Do thiếu điều kiện bảo  tồn tại chỗ lâu dài, các di chỉ phải bị đóng lại bằng phương  pháp lấp hố bảo tồn ví dụ như Hoàng thành Thăng Long.  Tình trạng đô thị hóa ồ ạt và không kiểm soát ở nhiều nơi  đã dẫn đến nguy cơ một số di chỉ bị xâm lấn nghiêm  trọng, nhất là đình chùa miếu mạo ở các vùng thôn quê. Gần đây, di chỉ khảo cổ ở Bắc Ninh mới phát lộ 2 chiếc  thuyền cổ thuộc văn hóa Đông Sơn cũng sẽ đặt ra câu hỏi  cho cách thức bảo tồn những hiện vật này. 

Với các di sản phi vật chất, chúng ta phải đối mặt với  thách thức về chủ thể sáng tạo, về sự truyền thừa, kế thừa  (mối quan hệ nghệ nhân - học trò), sự lai tạp với các yếu tố ngoại lai thiếu lựa chọn, mất mát tính chân thực (authenticity) v.v. Nhưng đây lại là một thách thức trong điều  kiện hội nhập toàn cầu sâu rộng đang diễn ra trong khắp  mọi mặt của đời sống xã hội, bên cạnh xu hướng đẩy  mạnh hoạt động số hóa và sáng tạo.

b. Đạo đức kinh doanh:

Đạo đức kinh doanh là mối đe dọa tiềm ẩn và to lớn  đối với tính toàn vẹn của di sản. Các chuyên gia đã chỉ rõ  nguy cơ sự an nguy của di sản luôn có thể bị đặt sau lợi ích  của các doanh nghiệp kinh doanh du lịch. 

Ví dụ tại vịnh Hạ Long cho thấy, các hoạt động tiệc  tùng hay trình diễn trong hang động có khả năng gây ra  tác động vật lý (dựng sàn diễn, lắp đặt thiết bị công suất  lớn, hệ thống ánh sáng… làm thay đổi vách nhũ đá) mà  còn phản ánh sự ưu tiên lợi ích kinh doanh. Khi có dư luận, lãnh đạo địa phương đã thừa nhận rằng việc loại bỏ ngay lập tức loại hình dịch vụ này là rất khó, bởi nó sẽ ảnh  hưởng không nhỏ đến lợi ích của các doanh nghiệp đã  nhận đơn đặt hàng của du khách⁽¹³⁾. Các danh lam thắng  cảnh khác như Hương Sơn hay Yên Tử thì gặp vấn nạn  trong xử lý rác thải nói riêng và bảo vệ môi trường nói  chung khi đó là những nơi tập trung lượng khách tham  quan khổng lồ, nhất là vào mùa lễ hội. 

Thực tế này phác họa một vòng luẩn quẩn của thách  thức bảo tồn: Di tích xuống cấp nhanh chóng do hoạt  động và tác động của con người bên cạnh của thiên nhiên  dẫn đến nhu cầu vốn đầu tư khổng lồ cho bảo tồn. Áp lực  huy động vốn tăng cao buộc phải tăng cường khai thác  kinh tế (du lịch, PPP). Nhà đầu tư tư nhân, với nhu cầu  thu hồi vốn nhanh, thúc đẩy thương mại hóa quá mức,  khiến di sản tiếp tục bị tổn hại. Để phá vỡ vòng luẩn quẩn  này, cần thiết lập các cơ chế vốn khác nhau, không phụ thuộc hoàn toàn vào doanh thu du lịch ngắn hạn.

c. Bảo tồn tính chân thực (authenticity)

Sự cân bằng giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn chỉ có thể đạt được khi tuân thủ hai nguyên tắc chính: 

Thứ nhất, việc khai thác chỉ thực sự hiệu quả khi hài  hòa được lợi ích của người dân - chủ thể của di sản - với  việc bảo tồn và lan tỏa giá trị⁽⁷⁾. Khi người dân địa phương  không hưởng lợi, họ thiếu động lực để bảo vệ và giám sát  hoạt động này nói riêng và bản thân di sản nói chung. 

Thứ hai, mọi sản phẩm, dịch vụ tạo ra từ di sản phải  đảm bảo tính chân thực và độc đáo của di sản⁽⁸⁾. Tính chân thực là giá trị cốt lõi làm nên sức hấp dẫn của di sản.  Bất kỳ hoạt động "tái sinh" hoặc sáng tạo nào (như sử dụng công nghệ số) cũng phải tôn trọng và làm nổi bật giá  trị gốc, tránh làm biến dạng hoặc tầm thường hóa nội  dung di sản. 

IV. Một số khuyến nghị

Để thúc đẩy hoạt động kinh tế trong di sản văn hóa  một cách bền vững, đòi hỏi phải thực hiện một loạt các  giải pháp đồng bộ và liên ngành, tập trung vào hoàn thiện  thể chế, nâng cao năng lực và phát huy công nghệ. 

4.1. Hoàn thiện khung pháp lý và quản trị

a. Sửa đổi và cập nhật Luật Di sản văn hóa: Cần luật hóa khái niệm và phạm vi điều chỉnh của “Kinh tế di sản”. Luật phải phù hợp hơn với những thay đổi về kinh tế, xã  hội trong bối cảnh hội nhập quốc tế, cung cấp hành lang  pháp lý vững chắc cho các hoạt động kinh tế sáng tạo.  Ngoài ra, các quy định pháp lý khác cũng cần xem xét lại  hoặc phát triển mới, nhất là đối với các loại di sản có tính  chất kết hợp giữa lịch sử - văn hóa và tín ngưỡng, tôn  giáo. Công luận gần đây cũng lên tiếng về sao kê, minh  bạch chi tiêu tiền thu được, tiền công đức, ở các công trình  có tính chất như vậy. Hay như, một vị tu hành đã xuất tu  nêu yêu cầu được quyền sử dùng tải sản do vị đó tích cóp  trong suốt quá trình ở trụ trì của mình ở ngôi chùa. Vậy về pháp lý, vị đó được phép hay không được phép? Đó là  những khoảng trống pháp lý khá nhạy cảm, cần có quy  định rõ ràng để đảm bảo hoạt động Kinh tế di sản đi đúng  đường hướng trông đợi.

b. Tăng cường phân cấp đi kèm kiểm soát rủi ro: Tăng cường phân cấp quản lý di sản, trao quyền tự chủ và linh hoạt hơn cho các địa phương trong việc quản lý và khai thác di sản⁽⁷⁾. Tuy nhiên, cơ chế phân cấp phải đi kèm với hệ thống tiêu chuẩn bảo tồn quốc gia chặt chẽ và  công cụ giám sát độc lập để ngăn chặn tình trạng chính  quyền địa phương ưu tiên lợi ích doanh nghiệp hơn lợi  ích bảo tồn.

c. Thể chế hóa mô hình hợp tác công tư (PPP): Cần xây dựng các quy định chi tiết cho các dự án PPP trong lĩnh vực di sản. Quy định phải bao gồm các điều khoản rõ  ràng về trách nhiệm bảo tồn, nghĩa vụ tài chính và cơ chế chia sẻ lợi ích minh bạch. Đặc biệt, cần quy định nghiêm  ngặt về cơ chế rút lui, thu hồi dự án, và chế tài nặng khi  xảy ra hành vi xâm hại di sản, nhằm tránh lặp lại các tranh  cãi về chuyển nhượng quyền khai thác tài sản Nhà nước. 

4.2. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và Kinh tế Sáng tạo

a. Khuyến khích "tái sinh" di sản thông qua sáng tạo: Cần tạo điều kiện thuận lợi và cơ chế ưu đãi cho các chuyên gia, giới trẻ, các nhà thiết kế và doanh nghiệp  khởi nghiệp sáng tạo tham gia vào việc "tái sinh" di sản.  Việc tạo ra các sản phẩm phái sinh, dịch vụ trải nghiệm số hóa hoặc các hình thức nghệ thuật đương đại dựa trên di  sản phải luôn đổi mới và hấp dẫn nhưng vẫn đảm bảo  tính chân thực và bền vững của di sản. 

b. Tận dụng công nghệ số: Đẩy mạnh phát triển kinh tế di sản gắn liền với kinh tế số. Điều này bao gồm việc đầu tư vào số hóa di sản (3D, AR/VR) không chỉ phục vụ du lịch trải nghiệm mà còn cho mục đích lưu trữ, nghiên  cứu khoa học. Ứng dụng công nghệ giúp lan tỏa giá trị di  sản trên phạm vi toàn cầu, giảm áp lực tải trọng lên các di  tích vật thể. 

4.3. Nguồn nhân lực và nghiên cứu liên ngành 

a. Đào tạo chuyên sâu và đa lĩnh vực: Để kinh tế di  sản phát triển chuyên nghiệp, cần xây dựng đội ngũ nhân  lực được đào tạo bài bản, hiểu biết đa lĩnh vực (Quản lý di  sản, Kinh tế di sản, Du lịch, Công nghệ). Đối với khách du  lịch quốc tế, người làm du lịch cần có sự hiểu biết sâu sắc  về đối tượng mình phục vụ để phân loại khách theo nhu  cầu của họ nhằm đưa ra sản phẩm đúng với thị hiếu của  họ. Ví dụ, khi xây dựng tour tham quan hay trải nghiệm,  cần phân biệt khách châu Á khác với khách châu Âu như thế nào để tránh đưa ra sản phẩm không thích hợp. Cần  mở các chương trình đào tạo chuyên ngành tại các trường  đại học và viện nghiên cứu, đồng thời tổ chức thường  xuyên các khóa tập huấn ngắn hạn cho cán bộ văn hóa,  chủ doanh nghiệp du lịch, và người dân địa phương về kỹ năng bảo tồn và phát huy di sản.

b. Nghiên cứu khoa học liên ngành: Kinh tế di sản là lĩnh vực giao thoa phức tạp. Cần huy động đội ngũ các nhà nghiên cứu, chuyên gia giỏi trên các lĩnh vực kinh tế,  văn hóa, xã hội, môi trường, để đẩy mạnh các nghiên cứu  liên ngành. Các nghiên cứu này sẽ cung cấp luận cứ khoa  học tin cậy cho việc hoạch định và tổ chức thực hiện chính  sách hiệu quả. Đặc biệt, nên gắn kinh tế di sản với đối  ngoại về văn hóa để thấy sự đóng góp của kinh tế di sản  vào xây dựng quyền lực mềm và thương hiệu, vị thế quốc  gia trong mối quan hệ quốc tế.

c. Hợp tác quốc tế: Tăng cường giao lưu và học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia tiên tiến, tiếp cận với những tri thức và công nghệ mới nhất của thế giới, đảm bảo đội  ngũ nhân lực có đủ tri thức và kỹ năng để quản lý di sản  một cách bền vững. Chúng tôi thấy Hàn Quốc có chương  trình Temple-stay (Lưu trú tại chùa) với các hoạt động  trải nghiệm - tất nhiên có thu phí - rất thú vị, hấp dẫn và  có hiệu quả. Có những ngôi chùa là điểm di tích quốc gia  mà khách nước ngoài phải đăng ký cho chương trình Temple-stay ở đó trước hàng tháng trời, thậm chí là hàng  nửa năm. 

4.4. Vai trò cộng đồng 

Cộng đồng đóng vai trò chủ thể: Chính sách cần ưu  tiên hỗ trợ các cộng đồng địa phương, đặc biệt là các cộng  đồng dân tộc thiểu số, để họ có thể chủ động tham gia vào  quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của  chính họ. Điều này đảm bảo rằng người dân địa phương  được hưởng lợi trực tiếp từ các hoạt động của dự án và  như vậy mới khai thác nguồn nhân lực này một cách bền  vững và hiệu quả thực sự. 

Nói cách khác, cần chia sẻ lợi ích minh bạch và công  bằng, hợp lý: Thiết lập cơ chế tài chính rõ ràng và minh  bạch nhằm đảm bảo sao cho lợi ích kinh tế thu được từ di  sản (thu từ du lịch, dịch vụ) được phân bổ công bằng, gắn  trực tiếp sinh kế của cư dân địa phương với sự thành công  và sự tồn tại lâu dài của di sản. Khi cộng đồng có trách  nhiệm và được hưởng lợi thì họ sẽ trở thành hàng rào bảo  vệ vững chắc nhất cho di sản. Nhưng nếu việc xử lý tài  chính không ổn thỏa thì sẽ gây ra tranh cãi, mâu thuẫn,  chia rẽ ngay trong bản thân cộng đồng đó, nhất là những  người có trách nhiệm trong Ban Quản lý di sản do dân  bầu ra hay do cấp quản lý văn hóa ở địa phương chỉ định,  chưa nói đến mâu thuẫn với người dân địa phương. 

V. Kết luận

Kinh tế di sản là một định hướng chiến lược mang tính  đột phá của Việt Nam, chuyển đổi di sản từ một tài sản  mang tính bảo tồn tĩnh sang một nguồn lực phát triển  kinh tế năng động và bền vững. Khái niệm này không chỉ giới hạn trong du lịch mà còn mở rộng sang kinh tế sáng  tạo và kinh tế số, dựa trên nguyên tắc cốt lõi là sự truyền  thừa giá trị và sáng tạo không ngừng. 

Tuy nhiên, thực tế chỉ ra rằng, hiệu quả và sự bền  vững của kinh tế di sản phụ thuộc vào khả năng quản trị và thể chế hóa của chính chúng ta. Thách thức lớn nhất  không nằm ở tiềm năng di sản hay công nghệ mà nằm ở bất cập trong kiểm soát đạo đức kinh doanh và quản lý.  Sự ưu tiên lợi ích kinh doanh ngắn hạn có thể nhanh  chóng dẫn đến sự suy giảm chất lượng và tính chân thực  của di sản, làm suy yếu thương hiệu quốc gia đã đạt được. 

Để đảm bảo kinh tế di sản thực sự là con đường hiện  thực hóa mục tiêu "kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát  triển”, chúng ta cần tập trung xây dựng chiến lược dài  hạn trong chiến lược tổng thể phát triển quốc gia cũng  như kế hoạch ngắn hạn hướng vào phát triển ngành kinh  tế này, hiện thực hóa tư tưởng chỉ đạo như đã trình bày  trong dự thảo Văn kiện trình Đại hội Đảng lần thứ XIV  sắp tới⁽¹⁷⁾.

________________________

TS TRẦN ĐOÀN LÂM, Nguyên Giám đốc Nhà xuất bản Thế Giới

Nguồn: Tạp chí VHNT số 628, tháng 12-2025