Những tác động tiêu cực từ môi trường số

Sau gần 20 năm gia nhập mạng lưới internet toàn cầu (năm 1997), Việt Nam nhanh chóng vươn lên trở thành một trong những quốc gia có tốc độ phát triển internet nhanh nhất khu vực và thế giới với tỷ lệ người dùng không ngừng gia tăng và có xu hướng trẻ hóa. Cùng với lượng người dùng gia tăng là hạ tầng công nghệ viễn thông ngày càng được hiện đại hóa với tốc độ đường truyền và độ phủ sóng rộng, đảm bảo quyền tiếp cận và thụ hưởng thông tin của Nhân dân.

Theo Báo cáo tình hình Digital tại Việt Nam, vào đầu năm 2025, “Việt Nam có 79,8 triệu người sử dụng internet, với tỷ lệ 78,8% dân số có kết nối trực tuyến. Số lượng tài khoản mạng xã hội tại đạt 76,2 triệu vào tháng 1/2025, tương đương 75,2% tổng dân số, trong đó các nền tảng trực tuyến có đông người dùng bao gồm: YouTube (có 62,3 triệu người dùng); Facebook có 76,2 triệu người dùng, chiếm 75,2% tổng dân số; Instagram có 10,6 triệu người dùng và TikTok có 40,9 triệu người dùng từ 18 tuổi trở lên”¹. Điều này cho thấy độ phủ sóng của internet và số lượng người dùng internet, mạng xã hội ở Việt Nam là rất lớn, không ngừng gia tăng. Đây là điều kiện thuận lợi cho quá trình chuyển đổi số ở Việt Nam, hướng tới xây dựng xã hội số, công dân số.

Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu tích cực, mặt trái của internet và mạng xã hội đặt ra những thách thức lớn, đe dọa an ninh con người, an ninh quốc gia.

Đó là tình trạng tin giả, tin đồn, tin thất thiệt không ngừng xuất hiện, nhất là những đồn đoán về nhân sự trước, trong và sau kỳ Đại hội Đảng, các Hội nghị của Trung ương; về cuộc Bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XVI và đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp nhiệm kỳ 2026-2031; quá trình tổ chức sắp xếp lại địa giới hành chính và mô hình chính quyền địa phương hai cấp; về tình hình chính sự ở các quốc gia Trung Đông, Châu Mỹ Latinh… Với cách đưa tin lấp lửng, nước đôi, cắt ghép, xuyên tạc gây hoang mang dư luận, khiến không ít người hoài nghi về cuộc sống hiện tại, tương lai và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội.

Cùng với đó là những mặt trái về cổ súy lối sống, hành vi lệch lạc. Nền tảng số mở ra những không gian mở, nơi mỗi cá nhân thỏa mái bày tỏ quan điểm, chính kiến, đưa những thông tin, hình ảnh cá nhân và truyền bá, chia sẻ (share), bình luận (comment) những điều mình thích. Tuy nhiên, do nhận thức còn hạn chế, tính tò mò, thích khám phá, trải nghiệm, nhiều bạn trẻ bị dụ dỗ tham gia vào các hội nhóm kín để rồi bị tiêm nhiễm, mê hoặc bởi những câu chuyện kì quái, có những hành vi đồi bại, đi ngược lại những giá trị văn hóa truyền thống, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, đó là sự tàn sát đồng loại. Điều trùng khớp là qua một số vụ án giết người có tính chất manh động, rùng rợn, hung thủ đều thừa nhận là do bắt chước các hành vi giết người được đăng tải trong các hội nhóm kín hoặc thực hiện nhiệm vụ mà game online đặt ra cho người chơi.

Đối với giới trẻ, từ tò mò, thích khám phá đến lệ thuộc, nghiện game, nghiền các trang mạng xã hội chỉ là một con đường ngắn. Vì lệ thuộc, chạy theo những thông tin, hình ảnh trên không gian ảo khiến nhiều người tiêu tốn thời gian, tiền của, giảm thiểu các tương tác xã hội trực tiếp, chối bỏ trách nhiệm của bản thân với gia đình, cộng đồng; hình thành lối sống khép kín, xuất hiện kiểu con người cô đơn trong xã hội hiện đại.

Thế giới ngầm của tệ nạn xã hội và những tư tưởng kì quái. Mạng xã hội và các nền tảng số hiện nay là mảnh đất mất màu mỡ mà các thế lực thù địch, các băng nhóm tội phạm tận dụng triệt để để dụ dỗ "các con mồi". Bằng việc thiết lập nhiều tài khoản, thành lập nhiều trang Web, sử dụng nhiều chiêu trò và biện pháp công nghệ, chúng đã đánh cắp thông tin, dữ liệu cá nhân, theo dõi hành vi và nắm được tâm lí, thói quen của người dùng mạng xã hội, từ đó đóng vai, giả danh các cơ quan chức năng để lừa gạt, đe dọa, chiếm đoạt tài sản của người dân, đẩy nhiều gia đình rơi vào cảnh túng quẫn, khủng hoảng tinh thần. Mội số người nhẹ dạ, cả tin vào những lời hứa hẹn đường mật "việc nhẹ lương cao", sẵn sàng vượt biên đến miền đất hứa để rồi trở thành nạn nhân trong đường dây mua bán người. Một số cá nhân vì lòng tham nhất thời đã bỏ ra khoản tiền đầu tư lớn vào các dòng tiền ảo, các trò chơi các cược, lô đề, vi phạm pháp luật. Không gian mạng cũng là nơi mà các cá nhân, tổ chức hoạt động phi pháp thiết lập các đường dây, mạng lưới ngầm phục vụ cho hành vi mua bán trái phép ma túy, mại dâm, gây nhức nhối dư luận, đặt ra nhiều thách thức trong đảm bảo an ninh, an toàn cho con người, nhất là thế hệ trẻ.

Cũng thông qua mạng xã hội, một số cá nhân, tổ chức không ngừng truyền bá những tư tưởng kì quái, những hành vi mê tín, dị đoan. Chúng núp bóng và lợi dụng vấn đề tự do tôn giáo, tín ngưỡng, thành lập các cơ sở tu tập tại gia trái phép, hình thành các giáo phái, tà đạo, tôn giáo lạ, huyễn hoặc người dân tin tưởng và làm theo để "đắc đạo thành tiên". Cũng trên nền tảng số, các hoạt động xem bói online, coi tướng số, hầu đồng diễn ra nhộn nhịp, sôi động, công khai dẫn dắt công chúng tin vào những điều xằng bậy, làm "ô nhiễm" môi trường, không gian văn hóa.

Có thể nói, sự phát triển của internet, mạng xã hội, trí tuệ nhân tạo với những tính năng vượt trội, mở ra những vận hội lớn nhưng đồng thời cũng đặt ra không ít thách thức.

Đánh giá về những bất cập, hạn chế trong quá trình phát triển con người Việt Nam toàn diện và xây dựng nền tảng đạo đức xã hội thời gian qua, Văn kiện Đại hội XIV thẳng thắn nhìn nhận: “Môi trường văn hóa chưa thật sự lành mạnh; đạo đức xã hội còn biểu hiện xuống cấp”²; “Nội dung xây dựng con người còn phiến diện, chỉ tập trung vào đào tạo, bồi dưỡng kiến thức, chưa chú ý giáo dục lý tưởng chính trị, đạo đức, lối sống. Vấn đề chấn hưng đạo đức xã hội có nơi, có lúc mới chỉ nhấn mạnh đến chống các tiêu cực và tệ nạn xã hội, chưa chú trọng kế thừa và phát huy các giá trị tích cực và tốt đẹp của văn hóa truyền thống và xây dựng các giá trị văn hóa, đạo đức mới. Việc học tập và tiếp thu các giá trị văn hóa, đạo đức tiến bộ của nhân loại còn hạn chế và thụ động”³.

Phát biểu tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước và Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, ngày 25/2/2026, khi đề cập đến thách thức trong phát triển văn hóa Việt Nam hiện nay, Tổng Bí thư Tô Lâm cho rằng: "Thách thức lớn nhất đối với văn hóa hôm nay không chỉ là thiếu nguồn lực mà là nguy cơ xói mòn hệ giá trị, lệch chuẩn hành vi, thực dụng hóa, bạo lực ngôn từ, tin giả, tin thất thiệt và sự tấn công của những yếu tố độc hại trong không gian mạng. Nếu không kịp thời chấn hưng văn hóa, chúng ta có thể tăng trưởng nhanh trong ngắn hạn nhưng sẽ thiếu điểm tựa dài hạn. Con người có thể giàu lên nhưng nghèo đi về chuẩn mực, về lòng tự trọng, về trách nhiệm công dân và về khát vọng cống hiến"⁴. Vì thế, chấn hưng đạo đức xã hội, nhất là trên môi trường số được xem nhiệm vụ cấp bách, lâu dài, là trách nhiệm của mỗi cá nhân, cộng đồng và toàn xã hội.

Sạch hóa thông tin, hình ảnh trên môi trường số

Để đất nước vững tin bước vào kỷ nguyên mới, vì hòa bình, độc lập, dân chủ, giàu mạnh, phồn vinh, văn minh, hạnh phúc, vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội, nguồn nhân lực chất lượng cao có ý nghĩa đặc biệt, quyết định sự thành bại, hưng thịnh của quốc gia.

Để xây dựng, hình thành con người mới có nhân cách, lối sống đẹp với những đặc trưng: “Yêu nước, đoàn kết, tự cường, nghĩa tình, trung thực, trách nhiệm, kỷ cương, sáng tạo”, song song với việc giáo dục, bồi dưỡng lý tưởng, nhân cách, hình thành lối sống đẹp cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp để chấn hưng đạo đức xã hội, chống sự suy thoái về tư tưởng, sự tha hóa về nhân cách, sự lệch lạc trong tâm hồn, suy nghĩ; khắc phục những hạn chế, bất cập của con người Việt Nam.

Văn kiện Đại hội XIV đề ra một trong những nhiệm vụ trọng tâm để chấn hưng đạo đức xã hội, đó là: “Xây dựng văn hóa gia đình, nhà trường và xã hội nhằm bảo vệ, gìn giữ thuần phong mỹ tục, tinh thần tương thân, tương ái, đoàn kết, nghĩa tình, trọng đạo lý, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại. Phát triển, lan tỏa các giá trị văn hóa và chuẩn mực đạo đức; tăng cường "sức đề kháng" của văn hóa, chống lại mọi sự "xâm lăng" về văn hóa; bài trừ các hình thức văn hóa lai căng, hủ lậu ảnh hưởng đến thuần phong mỹ tục; đấu tranh, phản bác những luận điệu xuyên tạc lịch sử, văn hóa và truyền thống cách mạng”⁵. “Việc chấn hưng đạo đức xã hội được đề cập trước hết tập trung chống sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống trong xã hội và trong một bộ phận không nhỏ cán bộ đảng viên, ngăn chặn và đẩy lùi các tiêu cực xã hội và tệ nạn xã hội. Đồng thời, tiến hành xây dựng những giá trị và chuẩn mực đạo đức mới đáp ứng yêu cầu xây dựng và phát triển đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”⁶.

Để khắc phục những bất cập, hạn chế, những tác động tiêu cực từ những thông tin, hình ảnh xấu độc trên không gian mạng, bảo đảm an ninh, an toàn con người trong bối cảnh mới, cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp, trong đó có những giải pháp cơ bản như:

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế về quản lý, phát triển nền tảng số ở Việt Nam với hệ thống cơ chế, chính sách, pháp luật quản lý chặt chẽ, công khai, minh bạch, khách quan, hiện đại, dự báo được những xu hướng, kịch bản mới có thể xảy ra. Thiết lập cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan, bộ, ngành của Việt Nam với doanh nghiệp, công ty, tập đoàn viễn thông xuyên biên giới trong việc cung cấp thông tin, hình ảnh phù hợp, đồng thời ngăn chặn, gỡ bỏ, cảnh báo và xử lý các cá nhân, tổ chức khi đưa những thông tin xấu độc, gây bất lợi đến tình hình an ninh chính trị nội bộ của đất nước.

Quản lý, phát triển thông tin trên môi trường số cần được xác định là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, trong đó Bộ VHTTDL chịu trách nhiệm chính về công tác quản lý nhà nước trên lĩnh vực này. Song song với việc thực hiện nghiêm minh những quy định trong Luật An ninh mạng, Luật An toàn thông tin mạng, mỗi cá nhân, người dùng cần tuân thủ những điều khoản quy định trong các bộ quy tắc ứng xử trên môi trường số như: Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội; Quy tắc ứng xử của người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật; Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số. Làm sạch môi trường số không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan, bộ, ngành mà điều căn bản nhất là từ ý thức, trách nhiệm mỗi cá nhân, người sử dụng. Cần có những chế tài đủ mạnh để xử lý, răn đe những hành vi lợi dụng mạng xã hội, không gian số để truyền bá những tư tưởng độc hại, những thông tin thiếu lành mạnh, kiến tạo không gian, môi trường số trong sạch với những giá trị dân tộc, nhân văn, nhân bản, tiến bộ được lan tỏa rộng rãi trong cộng đồng.

Thứ hai, tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho người dùng internet và mạng xã hội. Người dùng cần trang bị cho mình những tri thức, kỹ năng trước khi sử dụng các nền tảng số; tỉnh táo và cần trọng trước những thông tin lạ, những hiện tượng bất thường để có biện pháp ứng phó phù hợp. Không truy cập vào những đường link lạ, những trang web có nội dung thiếu lành mạnh; không tham gia các hội nhóm có tính chất mê tín dị đoan, có hành vi kì lạ, bí ẩn.

Thứ ba, xây dựng hệ sinh thái số lành mạnh với những giá trị nhân văn được chia sẻ. Để ngăn chặn những thông tin xấu độc, những luồng tư tưởng ngoại lai, các cơ quan, ban ngành và cộng đồng cần xây dựng hạ tầng số hiện đại; xây dựng những sản phẩm truyền thông có nội dung tốt, hình thức hấp dẫn, mới lạ, thu hút và chinh phục thị hiếu của công chúng. Khi các sản phẩm truyền thông nội địa phong phú, đáp ứng được nhu cầu của người dân trong nước, sẽ tránh được nguy cơ áp đặt, “xâm lăng” văn hóa từ những sản phẩm bên ngoài.

Thứ tư, quan tâm, chú trọng công tác đào tạo, nâng cao năng lực, trình độ đội ngũ cán bộ, chuyên gia, nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực khoa học, công nghệ. Cơ quan quản lý nhà nước trên không gian mạng tăng cường định hướng, kiểm soát tốt các luồng thông tin, nhất là thông tin, hình ảnh đến từ bên ngoài để đấu tranh, phòng ngừa từ sớm, từ xa những thông tin xấu độc, đi ngược lợi ích quốc gia dân tộc, đảm bảo an ninh quốc gia và an toàn con người.

Internet, mạng xã hội là thành tựu, phát minh vĩ đại của con người về khoa học công nghệ. Sự ra đời của internet và các nền tảng số làm thay đổi cuộc sống, giúp các quốc gia xích lại gần nhau hơn. Thế nhưng, mặt trái của internet, mạng xã hội đặt ra không ít thách thức, nhất là sự băng hoại đạo đức và lệch lạc về nhân cách, đánh mất phẩm giá tốt đẹp của con người. Việc tăng cường nhận thức qua giáo dục, truyền thông của cộng đồng, gia đình, nhà trường và xã hội cũng như năng lực ứng phó của mỗi cá nhân có ý nghĩa quan trọng để xây dựng, kiến tạo môi trường số an toàn, lành mạnh, thiết thực, ý nghĩa.

Làm sạch không gian, môi trường số là trách nhiệm của toàn xã hội, trong đó những người làm truyền thông, thông tin điện tử phải là những chiến sĩ tiên phong trong sàng lọc thông tin, hình ảnh, mang lại những trải nghiệm thú vị cho người dùng, góp phần hình thành những con người mới xã hội chủ nghĩa để xây dựng đất nước ngày càng phồn vinh, văn minh, hạnh phúc.

____________________________

TS NGUYỄN HUY PHÒNG, 
    Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh khu vực IV

Nguồn: Tạp chí VHNT số 640, tháng 4-2026