Kiến trúc không chỉ là việc sắp đặt không gian vật lý

Sự kiện có sự tham gia của đông đảo các nghệ sĩ, kiến trúc sư, nhà nghiên cứu và hơn 700 sinh viên đến từ nhiều trường nghệ thuật. Art.itecture #2 là một sự kiện đối thoại mở nằm trong chương trình Art.itecture - chuỗi đối thoại giữa kiến trúc và các loại hình nghệ thuật - được hình thành trong bối cảnh xu thế sáng tạo liên ngành đang diễn ra mạnh mẽ trên khắp thế giới.

Được tổ chức miễn phí dành cho khán giả, chuỗi đối thoại mở rộng cách nhìn về kiến trúc qua nghệ thuật và trải nghiệm, nhằm tạo ra những liên tưởng trí tuệ mới mẻ. Dựa trên ba giá trị cốt lõi “Độc đáo - Sáng tạo - Toàn cầu”, Art.itecture hướng đến tinh thần nhân văn, nơi kiến trúc được nhìn như một thực hành văn hóa gắn với con người và xã hội. Mỗi sự kiện trong chuỗi tập trung vào một chủ đề khác nhau, nhằm khám phá những giao điểm giữa kiến trúc và các lĩnh vực nghệ thuật sáng tạo như điện ảnh, điêu khắc, nghệ thuật biểu diễn, hội họa… để khẳng định mối quan hệ giữa kiến trúc-con người-nghệ thuật như một hệ thống gắn bó hữu cơ hướng đến tinh thần nhân văn, phụng sự xã hội. 

Với chủ đề “Xây dựng cảm xúc: Cách âm nhạc và kiến trúc định hình trải nghiệm của con người”, Art.itecture #2 diễn ra sáng 4/4 bao gồm bài trình bày của Olivier Ochanine - Nhạc trưởng quốc tế, Giám đốc âm nhạc của Dàn nhạc giao hưởng Mặt trời (SSO) kết hợp với các nghệ sĩ dàn nhạc SSO (một trong những dàn nhạc năng động và phát triển nổi bật nhất Đông Nam Á hiện tại), kết thúc bằng phần hỏi đáp cởi mở giữa kiến trúc sư (KTS) Hoàng Vũ Lân với nhạc trưởng Olivier và khán giả tham gia. 

KTS Hoàng Vũ Lân - người dẫn chuyện của chương trình, bày tỏ về lý do ra đời của chuỗi Art.itecture từ góc nhìn kiến trúc. Ông chia sẻ, những người làm kiến trúc và cả các nghệ sĩ thường gặp phải tình trạng “bí ý tưởng”. Có lẽ nếu chúng ta hiểu biết sâu hơn về các bộ môn nghệ thuật khác, đặc biệt về văn hóa, thì sẽ giải quyết được vấn đề. Ông cho biết đã ấp ủ từ lâu ý tưởng về một chương trình chia sẻ với sứ mệnh mang đến một góc nhìn khác về kiến trúc. Phải là những người khác, không phải là những người hành nghề trong lĩnh vực kiến trúc xây dựng. Và tất nhiên họ phải có góc nhìn rất khác biệt. Đấy là lý do chuỗi đối thoại được mang tên Art (nghệ thuật) và Architecture (kiến trúc).

Mở đầu buổi đối thoại, KTS Hoàng Vũ Lân đã đặt ra một câu hỏi gợi mở về sự ưu tiên giữa thị giác (kiến trúc) và thính giác (âm nhạc) trong hành trình lịch sử nhân loại. Ông nhắc lại rằng trong quá khứ, người kiến trúc sư vốn là những "bậc thầy" có tri thức tổng hợp, vừa là nhà khoa học, họa sĩ, vừa là nhạc sĩ – tiêu biểu như Leonardo da Vinci. Tuy nhiên, sự chuyên môn hóa trong thời đại công nghiệp đã khiến kiến trúc đôi khi quá tập trung vào kỹ thuật mà quên đi khả năng lay động cảm xúc. Đối với KTS Hoàng Vũ Lân, kiến trúc không chỉ là việc sắp đặt không gian vật lý để thỏa mãn nhu cầu sử dụng, mà còn là "nghệ thuật đục đẽo không gian để tạo ra cảm xúc". Ông nhấn mạnh rằng việc nhìn nhận kiến trúc dưới góc độ liên ngành – như điện ảnh, điêu khắc hay âm nhạc – sẽ giúp các công trình trở nên sống động và giàu cảm xúc hơn.

Âm nhạc và kiến trúc - Những điểm chạm tương đồng

Nhạc trưởng Ollivier Ochanie đã phân tích sâu hơn về những mối liên hệ hữu hình và vô hình giữa hai lĩnh vực này. Theo ông, cả kiến trúc và âm nhạc đều bắt đầu từ nền móng. Một dàn nhạc hay một bản giao hưởng (như Giao hưởng số 40 của Mozart) đều được xây dựng từ dưới lên, đề cao sự cân bằng, tỉ lệ và phân lớp. Cả hai lĩnh vực đều cùng vận động qua các thời kỳ lịch sử như Phục hưng, Baroque, Cổ điển và Lãng mạn để phản hồi những câu hỏi chung của nhân loại. Nhạc trưởng Ochanie đưa ra ví dụ về Vương cung thánh đường Thánh Mark tại Ý. Ở đây, kiến trúc không chỉ là nơi chứa đựng âm nhạc mà bản thân nó trở thành một phần của tác phẩm. Cấu trúc nhiều mái vòm thay vì một gian chính đã tạo ra hiệu ứng âm thanh bao phủ, khiến âm nhạc không chỉ tồn tại trong thời gian mà còn hiện hữu trong không gian. Nếu thời kỳ Cổ điển (như Haydn) bắt đầu bằng ngôn ngữ chuẩn mực nhưng sau đó đưa vào những "cú sốc" bất ngờ để tạo kịch tính, thì kiến trúc cũng có những sự dịch chuyển tương tự để khơi gợi cảm xúc mạnh mẽ hơn. Ông cho rằng, có một sự giao thoa kỳ lạ giữa kiến trúc sư Etienne-Louis Boullée và nhà soạn nhạc Beethoven. Trong khi Boullée loại bỏ trang trí để sử dụng những hình khối hình học thuần khiết, thì Beethoven cũng chỉ cần bốn nốt nhạc để xây dựng nên cả một "thế giới" trong Giao hưởng số 5. Cả hai đều đi từ những ý niệm đơn giản nhất để tạo ra những trải nghiệm trực diện và choáng ngợp.

Một điểm đặc biệt được Nhạc trưởng Ochanie nhấn mạnh là tính "sống" của tác phẩm. Một bản nhạc trên giấy sẽ "không biết khóc" cho đến khi được các nhạc công thổi hồn vào qua việc biểu diễn. Tương tự, kiến trúc chỉ thực sự sống động khi có sự hiện diện và cảm nhận của con người. Ông chứng minh rằng, trong âm nhạc hiện đại, những khái niệm như "sự trống rỗng" hay "sự im lặng" (như tác phẩm 4'33" của John Cage) được sử dụng để tạo ra trải nghiệm, tương đồng với cách kiến trúc sử dụng ánh sáng và những khoảng lặng không gian để lay động tâm hồn.

Cuộc đối thoại giữa KTS Hoàng Vũ Lân và Nhạc trưởng Ollivier Ochanie tại Art.itecture #2 đã khẳng định: Không gian tuyệt vời không chỉ giúp chúng ta nghe thấy âm nhạc mà còn giúp chúng ta cảm nhận được những điều lớn lao hơn. Dù là bằng gạch đá hay bằng nốt nhạc, mục đích cuối cùng của người nghệ sĩ vẫn là kết hợp những quy luật vật lý với tâm hồn để tạo nên những rung cảm sâu sắc nhất. Mối quan hệ mật thiết giữa kiến trúc và âm nhạc thông qua sự tương đồng về cấu trúc, tỷ lệ và khả năng truyền tải cảm xúc. Không gian kiến trúc không chỉ là nơi diễn ra các buổi biểu diễn mà còn đóng vai trò như một thành phần hữu cơ của âm nhạc, giúp âm thanh phản hồi và bao quanh người nghe. Những ví dụ từ các tác gia như Mozart, Beethoven hay John Cage minh chứng rằng cả kiến trúc sư và nhạc sĩ đều cùng kiến tạo những khoảng trống và nhịp điệu để khơi gợi tâm hồn. Cuối cùng, mục tiêu chung của việc kết nối liên ngành này là tạo ra những công trình và tác phẩm có khả năng lay động cảm xúc mạnh mẽ thay vì chỉ dừng lại ở công năng hay trang trí thuần túy.

Được tổ chức như một không gian đối thoại mở, sự kiện Art.itecture #2 đã giúp những ranh giới chuyên môn được xóa nhòa để tìm về bản chất cốt lõi của sáng tạo: Cảm xúc con người. Giám đốc âm nhạc Olivier Ochanine đã làm rõ yếu tố cấu trúc của âm nhạc giao hưởng và kiến trúc, cho thấy tầm quan trọng của hai loại hình sáng tạo này trong việc định hình trải nghiệm của con người. Ông khẳng định: “Trong kiến trúc và âm nhạc, chúng ta không chỉ xây không gian hay tạo ra âm thanh, chúng ta tạo ra điều kiện để cảm xúc con người xuất hiện, chúng ta định hình không gian - và không gian định hình lại chúng ta.”