Trong văn hóa của người Việt Nam, hình ảnh con ngựa thường được thể hiện dưới dạng phù điêu trang trí trên bình phong các nhà thờ tộc, đình, chùa, miếu... để tăng thêm sự tôn nghiêm, linh thiêng cho công trình kiến trúc. Đặc biệt, trong số hàng ngàn cổ vật thuộc dòng gốm sứ Chu Đậu từ Tàu đắm cổ Cù Lao Chàm - Hội An, tỉnh Quảng Nam (cũ) được phát hiện vào khoảng những năm đầu thập niên 1990. Từ năm 2003, Công ty TNHH Đoàn Ánh Dương (TP.HCM) đã tiếp nhận lại công việc khai quật từ một Công ty của Malaysia, kết quả đã vớt được trên 240.000 hiện vật còn nguyên vẹn và hàng vạn mảnh vỡ gốm sứ, hầu hết có xuất xứ từ vùng Chu Đậu thuộc xã Thái Tân, huyện Nam Thanh, tỉnh Hải Dương cũ (nay là xã Thái Tân, thành phố Hải Phòng), được các nghệ sĩ dân gian mô tả trên các tác phẩm gốm sứ cổ từ trung tâm sản xuất gốm mậu dịch lớn ở miền Bắc nước ta vào thời Lê Sơ, cuối thế kỷ thứ XV đầu thế kỷ XVI . Theo đó, phía Công ty Đoàn Ánh Dương sẽ nhận 7 trong số 10 lô cổ vật, phía tỉnh Quảng Nam sẽ nhận 3 trong số 10 lô cổ vật vô cùng quý giá này. Tỷ lệ 70% trong số 2.838 hiện vật đã được Công ty TNHH Đoàn Ánh Dương tình nguyện hiến tặng cho Bảo tàng Quảng Nam.
Theo đánh giá của các nhà chuyên môn và qua phương pháp phóng xạ đồng vị C14 thì trong số hiện vật trên, tùy theo kích thước và kiểu dáng từng chủng loại mà ta thấy ng¬ười thợ gốm ở làng gốm Chu Đậu sản xuất ra nhiều loại từ đồ đựng như: chén, bát, đĩa, bình, lọ, chum, âu, thạp, liễn,… đủ kích cỡ đã mô tả, trang trí tô vẽ hình ảnh đất nước Việt xưa từ phong cảnh, con người, cây cỏ, chim chóc, hoa bướm, côn trùng và loài thủy sinh dưới nước như cá tôm, cua đến những con thú linh: như long, lân, quy, phụng hoặc những loài thú trên rừng hiền như voi, hươu, nai, trong đó con ngựa là loài vật rất hiếm trong 12 con giáp được được thể hiện rất phong phú các chủ đề kết hợp kỹ thuật trang trí nổi với vẽ lam hay vẽ nhiều màu trên men đồ gốm men hoa lam và đồ gốm hoa lam kết hợp vẽ nhiều màu trên men với những nét mới lạ của mỹ thuật dân gian giàu chất liệu tươi mát và sáng tạo đồ án trang trí trên đồ gốm cổ. Người thợ gốm Chu Đậu xưa đã thể hiện hình tượng con ngựa - con vật được cho là khôn ngoan rất hữu ích cho loài người, sự kiên trì, lòng trung thành có sức bền bỉ, có nghĩa với chủ, tốc độ chạy nhanh và có nét riêng biểu tượng cho thời gian được thể hiện trên gốm cổ Việt Nam.
Trong số 2.838 hiện vật hiện đang lưu giữ, bảo quản và trưng bày gốm Chu Đậu tại Bảo tàng Quảng Nam (nay là Bảo tàng Đà Nẵng- cơ sở 2) có hình ảnh con ngựa xuất hiện vẽ trên thân một chiếc thạp gốm, trên chiếc âu gốm, đến hình ảnh con ngựa trong một số chiếc đĩa trung và đĩa lớn gốm sứ cổn Chu Đậu rất độc đáo và có nét riêng luôn trong tư thế dũng mãnh với đầu ngẩng cao, bờm dựng, cánh xòe, đuôi vươn cao, thường được vẽ kết hợp hoa văn mây và các họa tiết khác bằng men lam, đỏ nâu, vàng, biểu trưng cho sự linh thiêng. Nhân năm con ngựa Bính ngọ 2026, chúng ta cùng khám phá hình ảnh con ngựa với kích thước và kiểu dáng trên một số gốm sứ Chu Đậu.
- Thạp gốm. Cao 18,2cm; đường kính miệng 11cm trang trí gốm men trắng hoa lam được xếp vào loại thạp trung. Người họa sĩ làng gốm Chu Đậu đã thể hiện phần giữa thân thạp là một con ngựa với nét vẽ đầy chất ngẫu hứng, phóng khoáng, phần đầu ngựa được thể hiện khác lạ, phần mõm khá dữ tợn, hình ảnh con ngựa dường như đang hóa dần thành đầu rồng. Mình con ngựa cũng vẽ nhiều đốm lớn nhỏ xen lẫn nhau cùng khớp gối của 2 chân sau phủ túm lông như chân con kỳ lân với dáng đôi cánh cách điệu tạo nét ngựa đang phi giữa những đám mây cuộn. (ảnh 1).
- Âu. Có dáng hình trứng; cao 14,3cm; đường kính miệng 8,9cm vẽ hình con ngựa có đầu biến thể rồng với thân hình ngựa phủ nhiều vảy rồng cùng đôi sừng dài, còn chiếc đuôi của con ngựa xoắn kiểu của kỳ lân rất độc đáo cùng bốn chân và đôi cánh diễn tả thân hình ngựa đang lướt trên những đám mây tung bay về phía trước trông ngựa thật dũng mãnh (ảnh 2).
- Đĩa gốm hình cánh sen. Có đường kính 31,2cm; cao 3,2cm. Đây là loại đĩa trung còn khá nguyên vẹn dáng kiểu và nét vẽ lam trên nền trắng, giữa lòng đĩa thể hiện một con ngựa có cánh dài trong tư thế vươn cao đang chuyển động theo vòng tròn, tung vó bay trong các đám mây đang di chuyển trên bầu trời trong xanh (ảnh 3).
- Đĩa gốm hình tròn trung. Có đường kính 33cm; cao 3,5cm vẽ ba màu (gọi là tam thái nhưng màu đỏ và lục vẽ trên men) kỹ thuật phủ men ánh kim vàng trên gốm. Ở tâm trong lòng đĩa là hình ảnh một con ngựa được thể hiện dưới dạng một con kỳ lân, trên thân con ngựa có những đốm lớn nhỏ chi chít tạo dáng ngựa đang tung vó bay trong mây trông nó rất mạnh mẽ (ảnh 4).
- Đĩa gốm lớn. Có đường kính 35 cm; cao 4,3cm trang trí men tam thái với kỹ thuật phủ men ánh kim vàng trên gốm là hình ảnh con ngựa trong lòng đĩa được thể hiện rất riêng với thân hình mập mạp cùng với nét vẽ những đốm nhỏ theo kiểu cách điệu bông ba cánh, bốn cánh. Khác với ba mô-tip trên, hình ảnh một con ngựa với cổ vươn cao, đuôi dài duy chuyển theo vòng tròn duy chuyển bao quanh là những đám mây cách điệu trông ngựa thật oi phong. Đây là hiện vật đã được Công ty TNHH Đoàn Ánh Dương tình nguyện hiến tặng cho Bảo tàng Quảng Nam, trong đó có đĩa gốm lớn hình con ngựa (ảnh 5).
- Đĩa gốm lớn. Có đường kính 34,2 cm; cao 4,1cm. Đây là loại đĩa lớn vẽ nhiều màu trên nền men trắng. Trong đó, màu đỏ và xanh lục vẽ trên men nên qua thời gian bị nước biển hủy hoại, bị nhòe, còn màu xanh cô ban vẽ dưới men còn giữ được nét. Vành đĩa trang trí hoa văn sóng nước xen kẽ hoa văn hình thoi. Hình ảnh độc đáo của con ngựa trong lòng đĩa với đôi cánh của nó cũng mang hình đám mây, cổ ngựa vươn cao, động tác toàn thân mô phỏng một con ngựa đang sải vó phi nước đại trong những đám mây cách điệu đang chuyển theo vòng tròn quanh đám mây bo chung quanh ngựa (ảnh 6).
Bài và ảnh: NGUYỄN VĂN GIA PHÚC
Nguồn: Tạp chí VHNT số 631, tháng 1-2026
