Sự hồi sinh của môn võ cổ

Võ Nhất Nam do Giáo sư, Viện sĩ, võ sư Ngô Xuân Bính sáng lập vào năm 1983. Đây là môn võ phát triển mạnh ở nước ngoài, đặc biệt là Liên Xô - nơi võ sư Ngô Xuân Bính sinh sống và làm việc vào thời điểm đó.

Nhiều người cho rằng, năm 1983 là năm khai sinh của môn phái này nhưng đó là thời điểm trở lại công khai của môn võ có từ hàng nghìn năm trước của người Việt: Đó là võ Hét (tiền thân của võ Nhất Nam) ở vùng Thanh - Nghệ (Thanh Hóa - Nghệ An ngày nay). Võ Hét ra đời từ cuộc sống lao động, chiến đấu. Các thế võ, các kỹ thuật tự vệ, chiến đấu được hình thành tự nhiên qua đúc kết từ đời sống của cư dân châu Ái, châu Hoan (vùng Thanh Nghệ thời đó).

Ngày giỗ Tổ môn phái Nhất Nam là ngày mồng 5 tháng Giêng âm lịch hằng năm. Mùa xuân Kỷ Dậu năm 1789, Hoàng đế Quang Trung kéo đại quân vào giải phóng Thăng Long. Trong đoàn quân áo vải ấy, có hàng nghìn người châu Ái, châu Hoan thuộc dòng võ Hét. Họ đã anh dũng chiến đấu và hy sinh để đại quân của Hoàng đế Quang Trung đánh tan quân Thanh xâm lược vào ngày mồng 5 tháng Giêng âm lịch. Ngày chiến thắng được lấy làm ngày giỗ Tổ môn phái. Đây cũng là lời khẳng định, võ Nhất Nam đã đồng hành cùng các cuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước của cha ông ta qua các triều đại. Môn phái Nhất Nam không chỉ chú trọng tự vệ, đối kháng, mà còn kết hợp với các bài tập dưỡng sinh, khí công, nâng cao tinh thần, sự dẻo dai và tính khiêm tốn.

Nhưng võ Hét dường như đã mất dấu trong xã hội suốt nhiều thế kỷ. Sử sách ghi lại, sau khi Vua Gia Long lên ngôi, ông bắt đầu công cuộc trả thù tàn khốc những người giúp nhà Tây Sơn khi trước. Ở vùng Thanh Nghệ, nhiều lò võ Hét tan rã, các võ sinh, võ sư bị truy cùng giết tận. Các võ sinh, võ sư võ Hét phải ẩn thân vào làng xóm, chùa chiền trong nhiều thế kỷ, tồn tại dưới dạng các gia phái, chi phái, cha truyền, con nối trong họ tộc chứ không mở rộng ra ngoài. Vì thế, võ Hét tưởng như mai một nhưng thực tế vẫn âm thầm phát triển và bám sâu rễ bền gốc trong dân. Và đến năm 1983, môn phái Nhất Nam - một tên gọi khác của dòng võ Hét chính thức hồi sinh.

Việc võ Hét xuất hiện trở lại mang tên Nhất Nam, công đầu thuộc về võ sư Ngô Xuân Bính. Sinh ra và lớn lên ở Nghệ An, từ nhỏ ông cùng anh em mình đã được cha là cụ Ngô Xuân Kiên truyền dạy môn võ này.

Để khôi phục dòng võ cổ, võ sư Ngô Xuân Bính dày công hệ thống hóa lại các kiến thức của võ Hét, từ các chi phái, gia phái ở khắp nơi để chuyển thành lý thuyết của dòng võ này. Đến năm 1968, ông được các võ sư võ Hét trao kiếm lệnh chưởng môn nhân, với sứ mệnh thống nhất các gia phái, chi phái dòng võ Hét thành một môn thống nhất. Đó là võ Nhất Nam ngày nay.

Hơn 3 thập kỷ trong dòng chảy võ cổ truyền

Tại Hải Phòng, võ Nhất Nam xuất hiện từ đầu thập kỷ 90 của thế kỷ trước, bắt nguồn từ những người yêu võ học từ khắp nơi.

Được tổ chức sớm nhất có lẽ là vào năm 1990, Câu lạc bộ Võ cổ truyền Nhất Nam Hải Dương ở phía Tây Hải Phòng do võ sư Ngô Mạnh Hùng thành lập. Võ sư Hùng từng là Phó giám đốc Trung tâm Bảo tồn di sản võ cổ truyền Việt Nam, hiện là Trưởng môn phái võ Nhất Nam Hải Dương.

Chỉ từ vài chục võ sinh ban đầu, môn phái này thu hút hàng trăm, thậm chí hàng nghìn võ sinh theo học ở các câu lạc bộ, điểm nhóm khắp các địa phương. Môn phái Nhất Nam tại Hải Phòng hiện thu hút hàng nghìn môn sinh tâp luyện.

Là một trong những võ sinh đầu tiên tham gia học Nhất Nam từ khi môn phái này bắt đầu phát triển ở phía Tây Hải Phòng, anh Lê Bá Tuấn Anh, ở phố Chợ Con (phường Hải Dương) cho biết, thị xã Hải Dương lúc đó cũng có một số điểm, nhóm dạy võ, song nhiều võ sinh chỉ học theo phong trào. Song, khi theo môn võ Nhất Nam, các võ sinh luôn được các thầy truyền dạy tự vệ, đối kháng kết hợp với các bài tập dưỡng sinh, khí công, nâng cao tinh thần, sự dẻo dai và tính khiêm tốn. “Sau này, cả 2 con tôi đều theo học môn phái này. Không chỉ rèn luyện sức khỏe, ý chí, học võ Nhất Nam còn giúp các cháu có tính tự lập, nhẫn nại và biết kiềm chế tốt hơn”, anh Tuấn Anh cho biết.

Sau hàng thế kỷ chỉ truyền dạy trong các chi phái, gia phái, năm 1983, võ Nhất Nam chính thức hồi sinh.

Không chỉ truyền dạy ở cộng đồng, từ năm 1993, võ Nhất Nam còn là một trong những môn thi đấu tại Hội khỏe Phù Đổng. Nhiều trường học đưa Nhất Nam vào giờ thể dục để truyền dạy cho học sinh. Môn phái Nhất Nam Hải Dương còn thành lập nhiều Hội đồng môn tại các tỉnh, thành phố từ Bắc vào Nam.

Tại Lễ hội mùa Thu Côn Sơn - Kiếp Bạc hằng năm, môn phái Nhất Nam đều chọn từ 300 - 500 võ sinh biểu diễn trong Lễ hội quân trên sông Lục Đầu, tái hiện cảnh ngư dân từ khắp nơi đổ về hội quân, tập luyện theo hiệu triệu của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn để đẩy lùi quân Nguyên Mông xâm lược.

Trong bức tranh đa sắc màu của võ thuật Việt Nam, môn phái Nhất Nam nổi lên như một trong những dòng võ mang đậm bản sắc dân tộc. Tại Hải Phòng - vùng đất có truyền thống hiếu học và thượng võ, Nhất Nam phát triển mạnh mẽ, không chỉ rèn luyện sức khỏe  mà còn lan tỏa những giá trị văn hóa tinh thần sâu sắc.

Bài và ảnh: THANH TRẦN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 637, tháng 3-2026