Trưng bày “Sử đá lưu danh” giới thiệu các tài liệu, hiện vật được khai thác từ các giá trị lịch sử, tư tưởng và nghệ thuật của 82 bia Đề danh Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Nội dung trưng bày được triển khai theo 4 chủ đề chính, khái quát diện mạo nền giáo dục khoa cử Nho học; chủ trương tuyển chọn, đãi ngộ và trọng dụng người đỗ đạt; đồng thời khắc họa chân dung một số danh nhân tiêu biểu có đóng góp quan trọng cho giáo dục và nhiều lĩnh vực của đất nước. Thông qua không gian trưng bày này, khách tham quan không chỉ khám phá các giá trị tư liệu về nội dung văn bia mà còn thấy được mỗi tấm bia Tiến sĩ thực sự là một tác phẩm nghệ thuật chạm khắc đá với nhiều đường nét mềm mại và hết sức tinh xảo.

Không gian trưng bày được thiết kế trên sự đối thoại nghệ thuật giữa hai chất liệu chủ đạo: Giấy và Đá - biểu tượng cho hành trình từ học tập, rèn luyện đến tôn vinh và lưu danh hậu thế. Sự chuyển tiếp giữa hai chất liệu này thể hiện mong muốn của các triều đại quân chủ “vĩnh cửu hóa” sự tôn vinh tầng lớp tinh hoa trí thức. Truyền thống và hiện đại giao hòa khi những bản thác cổ được đánh thức bằng công nghệ trình chiếu, chuyển hóa tư liệu lịch sử thành hình ảnh số sinh động, giàu cảm xúc. Song hành với hình thức trưng bày truyền thống, các giải pháp công nghệ số được ứng dụng nhằm tái hiện không gian di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, mở ra cách tiếp cận mới mẻ đối với lịch sử khoa cử Việt Nam. Thông qua đó, trưng bày góp phần làm mới cách kể câu chuyện di sản, lan tỏa tinh thần “chạm vào lịch sử, khám phá di sản”, giúp công chúng tiếp cận sinh động hơn những đóng góp của các bậc tiền nhân đối với sự nghiệp giáo dục, bồi dưỡng nhân tài, đồng thời nhận diện những giá trị bền vững của đạo học truyền thống trong đời sống đương đại. 

Trưng bày được kết nối nội dung chặt chẽ với các trưng bày hiện có như “Quốc Tử Giám-Trường Quốc học đầu tiên” và “Khơi nguồn đạo học”, tạo thành một chỉnh thể thống nhất trong không gian di sản Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Qua đó giúp công chúng có điều kiện tiếp cận một cách hệ thống và sâu sắc hơn lịch sử hình thành, phát triển của di tích, cũng như những thành tựu tiêu biểu của nền giáo dục khoa cử Việt Nam dưới chế độ quân chủ.

Phát biểu khai mạc trưng bày, ông Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết, hệ thống 82 tấm bia Tiến sĩ hiện nay được bảo tồn và phát huy tại khu di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám là một trong những di sản văn hóa đặc biệt quý giá của dân tộc Việt Nam. Không chỉ là những hiện vật lịch sử độc đáo, các bia đá còn chứa đựng những tư tưởng lớn về giáo dục, về nhân tài và trách nhiệm đối với tiền đồ quốc gia.

“Sau một thời gian nghiên cứu, xây dựng nội dung, thiết kế và thi công, hôm nay trưng bày "Sử đá lưu danh" chính thức hoàn thành và sẵn sàng giới thiệu tới công chúng những giá trị lịch sử, tư tưởng và nghệ thuật đặc sắc của hệ thống bia đề danh Tiến sĩ. Trưng bày được thiết kế trên tinh thần kết hợp hài hòa giữa phương thức trưng bày truyền thống và tiếp cận hiện đại. Hai chất liệu chủ đạo là giấy và đá, đồng thời được kết nối chặt chẽ với không gian trưng bày hiện có trong di tích, góp phần tạo nên một chỉnh thể thống nhất, giàu chiều sâu trong tổng thể không gian di sản Văn Miếu - Quốc Tử Giám”- Ông Lê Xuân Kiêu nhấn mạnh.

Chia sẻ về hành trình đầy cảm xúc của nhóm thực hiện nội dung trưng bày, ông Trương Quốc Toàn - Chuyên gia tư vấn nội dung trưng bày cho biết, ý tưởng dự kiến làm nội dung trưng bày đã được Ban lãnh đạo Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám hình thành từ năm 2016. Nhóm đã phải dành tới 6 năm để thực hiện quá trình nghiên cứu và tổng hợp thông tin. Đến tháng 10/2022, cuộc triển lãm đầu tiên có chủ đề “Bia đá kể chuyện” tại nhà Tiền đường của khu Thái Học. Hơn 2 năm sau, đến tháng Giêng năm 2025, tiếp tục cuộc trưng bày thứ hai là “Bia đá kể chuyện 2” tại ngay chính khu vườn bia Tiến sĩ. Và đến thời điểm hiện tại, tất cả các nội dung trưng bày đó vẫn được duy trì, giúp cho khách tham quan vườn bia Tiến sĩ hiểu được những thông tin cô đọng nhất về bia Tiến sĩ.

“Hai cuộc trưng bày này là những bước chuẩn bị rất quan trọng để đến hôm nay, chúng tôi đã có thể kiến tạo được một không gian trưng bày cố định về bia Tiến sĩ với tiêu đề “Sử đá lưu danh”. Nơi mà 82 bia Tiến sĩ của Văn Miếu - Quốc Tử Giám có thể trò chuyện được cùng khách tham quan. Mỗi tấm bia giống như một nhân vật mà sẽ không còn kiệm lời nữa, không còn rụt rè nữa, những tấm bia đó đã bắt đầu "trải lòng" để trò chuyện với du khách” – Ông Trương Quốc Toàn khẳng định.

Theo Ban tổ chức, Trưng bày “Sử đá lưu danh” được thực hiện với sự hỗ trợ chuyên môn của các chuyên gia Việt Nam và các chuyên gia đến từ Cộng hòa Pháp. Trưng bày kể lại câu chuyện về 82 bia Tiến sĩ từ vị vua khởi dựng bia, các khoa thi, những dòng họ khoa bảng, làng khoa bảng, đến các nhân vật tiêu biểu gắn liền với hệ thống giáo dục, khoa cử và quản trị quốc gia thời quân chủ, qua đó góp phần hình thành và bồi đắp nền tảng văn hiến của dân tộc.