Vươn tới hạnh phúc và thịnh vượng

Như các nhà lý luận xã hội học từng khẳng định, gia đình là tế bào, là nền tảng của xã hội. Gia đình thực hiện những chức năng xã hội đặc thù mà không một thiết chế xã hội nào thay thế được. Gia đình là nơi tiếp nhận, kế thừa và chuyển giao những truyền thống tốt đẹp của một dân tộc từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng từng dạy: “Nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, xã hội tốt thì gia đình càng tốt, gia đình tốt thì xã hội mới tốt. Hạt nhân của xã hội là gia đình”. Tư tưởng Hồ Chí Minh về gia đình đã được Đảng và Nhà nước ta quán triệt trong Nghị quyết của các kỳ đại hội Đảng và trong các bộ luật liên quan, với nội dung hướng tới việc củng cố vị trí, vai trò và chức năng của gia đình.

Trải qua nhiều thế hệ, gia đình Việt Nam được hình thành và phát triển với những chuẩn mực giá trị tốt đẹp, góp phần xây dựng bản sắc văn hóa dân tộc. Những giá trị truyền thống quý báu như lòng yêu nước, yêu quê hương, yêu thương đùm bọc lẫn nhau, thủy chung, hiếu nghĩa, hiếu học, cần cù và sáng tạo trong lao động, bất khuất, kiên cường, vượt qua mọi khó khăn, thử thách đã được gia đình Việt Nam gìn giữ, vun đắp và phát huy trong suốt quá trình lịch sử dựng nước và giữ nước.

Nhằm đề cao trách nhiệm của lãnh đạo các ngành, các cấp, các đoàn thể và tổ chức xã hội cùng toàn thể các gia đình. Thường xuyên quan tâm xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ và hạnh phúc, đẩy mạnh công tác bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Nhà nước ta đã lấy ngày 28 tháng 6 hằng năm là Ngày gia đình Việt Nam.

Hưởng ứng ngày Gia Đình Việt Nam năm nay, mỗi chúng ta, từng cá nhân, gia đình và địa bàn dân cư tích cực tham gia vào phong trào “Xây dựng gia đình tiến bộ, hạnh phúc” để gia đình thực sự trở thành tổ ấm của mọi người, là tế bào lành mạnh của xã hội”.

Như chúng ta đều biết, để trở thành con người hoàn thiện, mỗi người phải trải qua quá trình giáo dục, rèn luyện của gia đình và xã hội, trong đó môi trường giáo dục đầu tiên, quan trọng nhất và kéo dài suốt cả cuộc đời là “giáo dục trong gia đình”. Thực hiện tốt giáo dục gia đình là điều kiện tiên quyết trong việc hình thành nhân cách cho các thế hệ nối tiếp để con người trong từng gia đình có trách nhiệm đầu tiên trong việc nuôi dạy bảo vệ sự phát triển của trẻ em. Vì vậy, để tạo một “Gia đình an toàn cho trẻ em”, chúng ta cần nâng cao trách nhiệm của gia đình, cụ thể:

Gia đình phải đảm bảo cho các em có nơi ở, được ăn no mặc ấm, không bỏ đi lang thang. Đảm bảo cho các em được sự chăm sóc của cha, mẹ hoặc của người giám hộ hợp pháp. Gia đình phải đảm bảo cho trẻ em được hưởng sự chăm sóc sức khỏe, được hưởng sự giáo dục đầy đủ theo đúng độ tuổi và các dịch vụ vui chơi, giải trí. Gia đình phải đảm bảo là một “ngôi nhà an toàn” để trẻ em cảm thấy yên ấm trong ngôi nhà của mình. Trẻ em phải được sống trong môi trường gia đình lành mạnh, được bảo vệ, không bị ảnh hưởng và lôi kéo vào các tệ nạn ma túy, mại dâm,…

Ngày nay, trong quá trình hội nhập kinh tế toàn cầu, giao lưu văn hóa quốc tế, đặc biệt là quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đạo đức, nếp sống, cấu trúc, chức năng đã tác động không nhỏ đến gia đình Việt Nam. Vì vậy, chúng ta cần phát huy những yếu tố của gia đình truyền thống như lòng nhân ái, sự khoan dung, hiếu thảo, kính trọng người trên, nhường nhịn, giữ gìn nề nếp gia phong.

Đưa những yếu tố của nhịp sống hiện đại vào gia đình hiện nay, từ cách giáo dục, xã giao, ứng xử thăm hỏi, nghỉ ngơi, làm việc... sao cho phù hợp; tạo ra một đời sống lành mạnh ở mỗi địa bàn dân cư, mà cơ sở đầu tiên là gia đình. Đó là giữ gìn và phát huy những truyền thống tốt đẹp của gia đình Việt Nam, coi trọng gia đình văn hóa và xây dựng mối quan hệ khăng khít giữa gia đình với các thiết chế khác của xã hội. Việc nâng cao năng lực của gia đình để thích ứng với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước là quan trọng, sẽ thúc đẩy tích cực tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

Ngày nay, chúng ta có những cuộc vận động xã hội rộng lớn nhằm phát huy vai trò của gia đình trong phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng con người nói chung và trẻ em nói riêng. Tổ chức ngày gia đình cũng là cụ thể hóa Chỉ thị số 49/CT/TW ngày 21/2/2005 của Ban Bí thư Trung ương Đảng về xây dựng gia đình thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. 

Gia đình văn hóa hội nhập

Dưới góc độ văn hóa, có thể nói gia đình Việt Nam đã thể hiện vai trò đặc biệt trong gìn giữ và phát huy các giá trị truyền thống trên ba mặt là tiếp nhận, giữ gìn và giáo dục những giá trị truyền thống cho các thế hệ kế tiếp. Nhân ngày Gia đình Việt Nam 28/6, chúng ta thử xem xét thêm các yếu tố gia đình truyền thống và văn hóa hội nhập hiện nay …

Ngay từ khi khai lập đất nước, tính cộng đồng đã làm nên bản sắc văn hóa đặc biệt của Việt Nam và đã bén rễ sâu sắc, tạo thành bản sắc của gia đình Việt Nam. Gia đình Việt Nam là một cộng đồng nhỏ góp phần hình thành một cộng đồng lớn là dòng họ, làng xã. Mối quan hệ trong gia đình, dòng tộc được mở rộng ra mối quan hệ với xóm giềng. Cách tổ chức xã hội nước ta từ lâu chịu ảnh hưởng sâu sắc của các mối quan hệ gia đình. Một cụm gia đình cùng dòng họ có thể mở rộng ra thành một xóm, một làng, bản...

Gia đình Việt Nam coi trọng sự đầm ấm, hòa thuận, lấy cơ sở tình thương và trách nhiệm làm nguyên tắc xây dựng và bảo vệ gia đình. Tình thương trong gia đình mở rộng thành tình thương với cộng đồng, tình yêu đối với quê hương đất nước. Nhiều gia đình hợp thành một họ, nhiều họ hợp thành một cộng đồng dân tộc. Sức mạnh của giá trị gia đình truyền thống đã góp phần, làm điểm tựa đưa dân tộc ta vượt qua những thử thách của sự đồng hóa từ bên ngoài cả về ngôn ngữ và văn hóa suốt hơn một ngàn năm Bắc thuộc và hơn một trăm năm xâm lược của ngoại bang.

Tuy tiếp nhận Nho giáo một cách sâu sắc và toàn diện nhưng gia đình Việt Nam không đi đến chỗ bỏ rơi, đánh mất những cơ sở của nền văn hóa dân tộc. Ví dụ, về đạo đức chữ hiếu, người Việt Nam có cách hiểu giản dị hơn so với Nho giáo, hiếu không chỉ đối với cha mẹ mà đạo hiếu lớn nhất là hiếu với dân, với nước theo tư duy nước mất thì nhà tan. Chịu ảnh hưởng của Nho giáo Trung Hoa nhưng gia đình Việt Nam có những khác biệt. Nếu như theo Nho giáo, nền tảng của mối quan hệ gia đình dựa trên ý chí và trách nhiệm thì gia đình Việt Nam bao trùm lên tất cả là tình cảm, và lòng nhân ái.

Gia đình truyền thống hiện nay đã bộc lộ những hạn chế của nó khi phải đối mặt với “xã hội hội nhập”, với các giá trị mới của nên văn minh phương Tây. Từ đó ở ta đã xuất hiện nhiều trào lưu mong muốn thoát khỏi những quy chuẩn truyền thống để hướng tới cuộc sống cởi mở, tự do, bình đẳng.

Hiện nay, trước sự tác động mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường và toàn cầu hóa, nhiều giá trị truyền thống trong gia đình Việt Nam đang có sự vận động và biến đổi. Bên cạnh những giá trị mới gắn liền với xã hội hiện đại, nhiều giá trị truyền thống tốt đẹp đang bị xâm hại và có nguy cơ bị mai một. Trên thực tế, ở nhiều gia đình, đã có những dấu hiệu của sự khủng hoảng, các mối quan hệ gia đình tốt đẹp, truyền thống đang ngày càng trở nên lỏng lẻo, bị “trấn áp” bởi hàng hóa, thị trường, lợi nhuận, vật chất …

Tuy vậy, cuộc vận động giữ gìn, bảo vệ bản sắc văn hóa, cội nguồn dân tộc những năm gần đây đã thực sự được bắt đầu từ truyền thống gia đình, dòng họ. Văn hóa gia đình không còn bị xem là hệ quả ăn theo của kinh tế, mà là một nhân tố quan trọng đối với sự phát triển; văn hóa truyền thống là những tinh hoa của dân tộc được tích lũy trong ngàn năm lịch sử đấu tranh, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Trong xu hướng hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực, Đảng và Nhà nước ta đã khẳng định về chủ trương giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, tiếp tục thực hiện mục tiêu xây dựng một nước Việt Nam có nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, trên tinh thần tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại và giữ gìn, phát huy tinh hoa văn hóa truyền thống của gia đình Việt Nam.

Dạy trẻ lòng nhân ái

Từ gần 3.000 năm trước, Khổng Tử đã đúc kết: “Muốn thực sự làm người thì con người phải hội đủ “ngũ luân” tức: Nhân, Nghĩa, Lễ, Trí, Tín. Cho đến tận ngày nay, “Nhân” vẫn là cốt lõi của sự ổn định chính trị và lành mạnh của xã hội. Nhân là nhân ái, bao dung, là tình yêu thương đồng loại, giống nòi, là sự chia sẻ, cảm thông, vị tha, che chở, bao bọc...

Chính tình yêu thương nhân ái, bao dung tạo nên sức mạnh cho mỗi cá nhân, gia đình và dân tộc; giữ gìn hạnh phúc gia đình, hòa bình cho đất nước; từ đó trở nên lá chắn vững chắc phòng chống sự xâm nhập của cái xấu, bạo tàn, các tệ nạn xã hội và các tai họa khác.

Ngày nay, thế giới có xu hướng xích lại gần nhau, con người được phát huy mọi khả năng, hoàn thiện về thể chất, trí tuệ, nhân cách, đạo đức, trở thành con người xã hội, biết xử lý hài hòa các mối quan hệ trong xã hội. Bản thân mỗi cá nhân được sự giáo dục của gia đình, nhà trường, xã hội một cách toàn diện, trong đó cốt lõi là giáo dục lòng nhân ái, bao dung. Lòng nhân ái, bao dung bản thân mang tính nhân loại rất cao. Cách đây không lâu, tổ chức UNESCO đã từng chọn Năm Quốc tế bao dung, kêu gọi nhân loại biết thông cảm, chia sẻ nỗi bất hạnh, đoàn kết chống thiên tai, địch họa, bạo lực, chiến tranh... Loài người trở lại với những giá trị truyền thống nhân ái, bao dung.

Giáo dục gia đình là nền tảng đầu tiên để giáo dục nhân ái, bao dung. Là người thầy đầu tiên, cha mẹ phải dạy cho con đạo nhân. Vì thế, các bậc làm cha mẹ trẻ phải có những nhận thức, kiến thức nhất định để giáo dục con. Trước khi xây dựng gia đình, mỗi người đều nhận thức được từ gia đình của mình kinh nghiệm, tri thức nhất định cho tương lai. Những người cha, người mẹ phải học kinh nghiệm làm cha, làm mẹ từ những người thân của mình, từ sách báo, bạn bè...

Đoàn thanh niên, hội Liên hiệp Phụ nữ, nhà trường... góp phần tích cực trong việc giáo dục các bậc cha mẹ trẻ trở thành những người có kiến thức, hiểu biết để nuôi dạy con tốt. Với trẻ em phải biết cách giáo dục, nuôi dưỡng khoa học, từ cách ăn, cách nói, suy nghĩ, học tập, ứng xử... của con trẻ đều do cha mẹ định hướng; vì thế, cha mẹ là tấm gương cho con cái noi theo. Muốn thành con người biết nhân ái, bao dung thì các bậc cha mẹ phải thể hiện được đức tính đó đối với người thân trong nhà và các mối quan hệ xã hội khác. Khi mọi người yêu thương nhau, cảm thông với nhau thì con trẻ dễ trở thành người có tấm lòng nhân ái, bao dung.

Từ môi trường gia đình tốt đẹp, đứa trẻ đến với giáo dục học đường. Bản thân trường học phải là môi trường giáo dục cao hơn gia đình, vì nhà trường thực hiện chức năng xã hội hóa cho mỗi cá nhân cao hơn và rộng hơn; Ở nhà trường, qua tấm gương của thầy cô, qua sự yêu thương chăm sóc, qua kiến thức, tri thức truyền thụ, thầy cô đã giáo dục cho học sinh lòng nhân ái, bao dung một cách toàn diện.

Giáo dục thanh thiếu niên lòng nhân ái, bao dung là giúp cho thanh thiếu niên hiểu được “cách nhận” và “cách cho” một cách hợp lý. Nhân ái, bao dung không chỉ ở trong suy nghĩ, tình cảm mà còn phải biểu hiện bằng hành động. Vì thế, giáo dục nhân ái, bao dung là nâng cao nhận thức, ý thức suy nghĩ, hành động đúng đắn, cao cả cho thanh thiếu niên. Quá trình này tiến hành liên tục, phối hợp nhiều hình thức, biện pháp giúp cho thanh thiếu niên nhận được sự giáo dục và biết tự giáo dục. Ngoài ra, cần phải thu hút thanh niên vào các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, thể dục thể thao, sinh hoạt câu lạc bộ... để làm giàu đời sống văn hóa cho thanh thiếu niên.

Bên cạnh việc giáo dục đạo đức, nhân cách, nhân ái, bao dung, chúng ta phải làm tốt việc giáo dục tri thức khoa học kỷ thuật cho thanh thiếu niên. Khi có trí tuệ, thanh thiếu niên sẽ phân biệt được đúng sai, thiện ác, vươn tới cái đẹp chân - thiện - mỹ của cuộc sống đời thường.

Xây dựng môi trường gia đình phù hợp và an toàn cho trẻ em, tránh mọi hiểm họa, cám dỗ và các nguy cơ có hại cho trẻ em. Để củng cố và phát triển gia đình Việt Nam, cần phát huy yếu tố gia đình truyền thống của gia đình Việt Nam, xây dựng và bồi dưỡng các thành viên trong gia đình có lối sống văn hóa, làm cho gia đình thật sự là tổ ấm của mọi người, là tế bào lành mạnh của xã hội. Mỗi gia đình, mỗi người chúng ta hãy làm tất cả những gì có thể làm được để góp phần thực hiện thắng lơi các mục tiêu xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, hạnh phúc và tiến bộ. Đó cũng chính là hành động thiết thực nhằm kỷ niệm Ngày Gia đình Việt Nam 28/6/2026 - Chủ đề năm 2026 là “Gia đình hạnh phúc - Quốc gia thịnh vượng”, tôn vinh các giá trị cốt lõi, đề cao vai trò của tổ ấm trong việc xây dựng nền tảng vững chắc, nuôi dưỡng con người và góp phần vào sự phát triển bền vững của toàn xã hội của kỷ nguyên vươn mình…

NGUYỄN TẤN TUẤN

Nguồn: Tạp chí VHNT số 646, tháng 6-2026