Nhìn đăm chiêu về phía bên kia Quốc lộ 24 đoạn qua làng Kon Slạc là cánh đồng lúa vừa mới cấy theo vụ Đông Xuân, già làng A Huynh sinh năm 1954, dân tộc Bahnar tâm sự: “Già sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này đã hơn 70 mùa lúa rồi nhưng chưa thấy năm nào như năm nay mưa nhiều và kéo dài đến thế. Với tuổi thơ bom mìn lửa đạn, già không được học cái chữ. Vì vậy, nghề đan lát truyền thống của dân tộc Việt Nam nói chung và dân tộc Bahnar nói riêng là môn học đầu tiên của đời già.
Già làng A Huynh kể: Từ khi tuổi lên 3 lên 4, già đã được người cha của mình cho lên nương lên rẫy để bẫy con chim, con thú trong rừng. Bài học đầu tiên là cài bẫy, sau đó đan cái rổ, cái rá đựng rau măng rừng, tiếp theo khó hơn là đan cái gùi cõng củi, cõng lúa…
Nhìn Già làng A Huynh đan lát, chúng tôi thấy đôi tay trồng mỳ, trỉa lúa của già không còn khỏe như thời niêu thiếu nhưng vẫn nhanh thoăn thoắt, thành thạo từng đường đan và trong từng công đoạn, từ khâu chuẩn bị nguyên liệu cho đến khâu cuối cùng thành sản phẩm.
Sự khéo léo, tỉ mỉ đã giúp già kiếm thêm thu nhập cho gia đình. Nguyên liệu dùng trong đan lát thường được khai thác từ thiên nhiên ở rừng và nương rẫy như: tre, nứa, lồ ô hoặc các loại dây leo như: mây, cói, dây rừng... Ngoài ra, già còn sử dụng các loại vỏ cây mềm nhưng có độ dai rất tốt để làm đế hoặc dây quai cho sản phẩm.
Để hoàn thành được một chiếc gùi có hoa văn độc đáo đòi hỏi người đan phải tốn ít nhất 2 ngày, còn đan gùi thông thường thì chỉ 1 ngày là xong và bán được từ 150-350 ngàn đồng/chiếc, tùy theo từng loại. Đối với một cái rổ, cái rá thì chỉ đan khoảng 2- 3 tiếng đồng hồ, lúc nào rảnh rổi thì già đan, giá bán khoảng từ 20-25 ngàn đồng/cái, cũng tùy theo loại” - già làng A Huynh cho biết.
Bà Y Nga – Bí thư Chi bộ, thôn trưởng thôn 12, xã Kon Braih, tỉnh Quảng Ngãi nói: “Già làng A Huynh rất giỏi về đan lát. Sản phẩm già đan rất đẹp bởi kiểu dáng và hoa văn trên từng sản phẩm rất tinh xảo và độc đáo, mang đặc trưng của dân tộc Banah. Có lẽ nhờ sự khác biệt ấy, già đã trở thành một địa chỉ quen thuộc mỗi khi người dân ở các xã: Đăk Rve, Đăk Kôi, Măng Đen có nhu cầu đặt mua sản phẩm đan lát của già về dùng”.
Tâm sự với chúng tôi, già làng A Huynh cho biết: già luôn vận động bà con nên tận dụng cây nứa, cây tre, cây lô ô quanh rẫy nhà mình để chẻ ra làm nguyên liệu, sau đó già sẽ đến tận từng nhà truyền đạt lại cách đan lát đồ dùng để phục vụ sinh hoạt gia đình. Nhờ đó, đến nay, trong làng đã có các ông như: A Tú, A Tranh và nhiều thanh niên khác nữa như anh A Trường, chị Y Loan cũng đã đan lát giỏi rồi.
Mặc dù sản phẩm đan lát của già làng A Huynh làm ra đến đâu đều được bán hết đến đó nhưng do chủ yếu bán cho bà con trong làng và các làng lân cận nên giá cả chưa ổn định.
Vì vậy, già làng A Huynh rất mong muốn, trong thời gian tới, các cấp, các ngành ở địa phương cần quan tâm, hỗ trợ để có thể duy trì và phát triển nghề đan lát truyền thống này, giúp già cũng như bà con dân làng nâng cao thu nhập và tạo việc làm cho lao động địa phương, góp phần xóa đói giảm nghèo, thúc đẩy xây dựng thôn làng vững mạnh.
Không chỉ thành thạo nghề đàn lát các dụng cụ mà những chiếc đàn T’rưng, đàn Ting ning cũng được già khéo tay, cần mẫn, tâm huyết chế tác để phục vụ biểu diễn các hội nghị giao lưu của địa phương và truyền dạy các loại nhạc cụ dân tộc cho con cháu. Hiện nay, ở địa phương, già còn là nghệ nhân truyền dạy cồng chiêng cho các em ở lứa tuổi thanh thiếu niên. Gia đình già vẫn lưu giữ 1 bộ chồng chiêng 9 chiếc; 2 chiếc đàn T’rưng và Ting ning và một số dụng cụ sinh hoạt khác.
Với những đóng góp trong bảo tồn và phát huy giá trị nghề truyền thống, năm 2022, nghệ nhân A Huynh đã vinh dự được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú vì đã có cống hiến xuất sắc trong gìn giữ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của dân tộc. Những năm gần đây, già cũng được các cấp, các ngành tặng thưởng nhiều Bằng khen, Giấy khen trong việc giữ gìn và phát huy bản sắc dân tộc.
Có thể khẳng định, niềm đam mê và lòng tự hào dân tộc đã tạo cảm hứng sâu sắc cho già làng A Huynh luôn lưu giữ, bảo tồn và phát huy nghề đan lát truyền thống của dân tộc Bahnar trên quê hương cách mạng Kon Braih.
Bài và ảnh: LÂM HIỀN
Nguồn: Tạp chí VHNT số 637, tháng 3-2026
