Năm 2025, cụm từ “Rạp xiếc công viên Gia Định”, “Vùng đất kỳ bí” trở thành tâm điểm tìm kiếm trên mạng suốt nhiều tháng. Đứng sau thành công của 300 suất diễn Vùng đất kỳ bí là đạo diễn Nguyễn Quốc Công - Trưởng đội xiếc Bầu trời xanh của Nhà hát Phương Nam (nay là Trung tâm Nghệ thuật TP.HCM).

Đam mê và trăn trở với xiếc

Quốc Công kể, ngay từ thuở nhỏ đã dành tình yêu đặc biệt cho Xiếc. Năm 12 tuổi, từ miền quê trung du Phú Thọ xuống Hà Nội thăm mẹ đúng dịp Trường Trung cấp Xiếc và Tạp kỹ Việt Nam tuyển sinh, anh nộp đơn và trúng tuyển. Sinh thiếu tháng nên thể chất vốn yếu, Công được mẹ động viên theo học Xiếc để rèn luyện sức khỏe. Anh chọn môn đu dây trên không- bộ môn đòi hỏi sức bền, sự dẻo dai và ý chí mạnh mẽ.

Sau 5 năm vừa học văn hóa vừa học nghề, anh tốt nghiệp năm 2003, rồi cùng Hồng Nhung- bạn diễn trong tiết mục Đu dây lụa đôi - vào TP.HCM tìm cơ hội phát triển. Cả hai công tác tại Đoàn Xiếc TP.HCM (tiền thân của Nhà hát Phương Nam), gắn bó trên sân khấu nhiều năm và nên duyên vợ chồng. Khán giả từng nhiều lần chứng kiến họ mang con nhỏ theo đoàn lưu diễn phục vụ chương trình Nông thôn mới ở Cần Giờ, Củ Chi…Dù khá vất vả nhưng lên sân khấu, họ vẫn tràn đầy năng lượng và nhiệt huyết với nghệ thuật.

Trước đây, khi phương tiện giải trí còn hạn chế, các bộ môn nghệ thuật truyền thống như Cải lương, Chèo, Tuồng và Xiếc rất được khán giả ưa chuộng. Nhưng khi công nghệ  phát triển, đời sống nghệ thuật đổi mới và đa dạng hơn thì Xiếc lại gần như đứng yên. Nhiều tiết mục như tung hứng, đi cà kheo, diễn hề… được biểu diễn lặp lại suốt cả chục năm, trở thành nét “đặc thù” khó thay đổi.

Thực tế vẫn còn nhiều khán giả chưa hiểu đúng về nghề Xiếc. Họ nghĩ Xiếc chỉ là ảo thuật, múa lửa, nuốt kiếm, xiếc thú hay nhào lộn...Thậm chí, bà bán hàng trước cổng rạp xiếc còn không hiểu rõ Xiếc là gì, dù loa chương trình phát oang oang mỗi ngày. Công từng tin cứ xuất hiện nhiều trên gameshow, chương trình ca nhạc, sự kiện nơi công cộng khán giả sẽ biết đến Xiếc hơn. Nhưng rồi, anh nhận ra muốn thay đổi nhận thức phải bắt đầu từ chất lượng tác phẩm, từ phương pháp đào tạo tới cách kể chuyện trên sân khấu. Bởi khán giả luôn tò mò và chờ đợi cái mới, nếu Xiếc không đáp ứng, họ sẽ rời bỏ.

Thành công từ truyền thống kết hợp hiện đại

Năm 2013, Công quyết định theo học lớp đạo diễn tại Trường đại học Sân khấu và Điện ảnh TP.HCM để mở ra cơ hội gắn bó lâu dài hơn với đam mê Xiếc. Song song việc học và làm, anh còn tham gia các chương trình trò chơi, cuộc thi tài năng trên truyền hình để quan sát xu hướng, công nghệ biểu diễn và thị hiếu khán giả. Tính cách thích tìm tòi, đổi mới khiến Công luôn tin rằng đi mãi trên một lối mòn sẽ khiến nghề thụt lùi.

Sau khi tốt nghiệp, anh tham gia cải biên các vở Nàng Bạch Tuyết và bảy chú hề, Tarzan. Đầu năm 2022, Công dàn dựng vở đầu tay Bí ẩn nơi đảo hoang, lần đầu tiên đưa Xiếc lên mặt nước. Anh sử dụng kỹ thuật Xiếc truyền thống như tung hứng, nhào lộn, đu dây, diễn lửa, diễn nước, nhưng tái cấu trúc chúng trong một câu chuyện giàu cảm xúc, kết hợp cùng kỹ xảo sân khấu hiện đại. Vở diễn nhanh chóng thành công với chuỗi suất diễn dày đặc kéo dài nhiều tháng.

Đầu năm 2025, Vùng đất kỳ bí đã tạo dấu ấn mạnh mẽ, thổi luồng sinh khí mới vào nghệ thuật Xiếc Việt Nam. Câu chuyện theo chân hai anh em Tùng và Mon vượt hành trình tìm năm viên đá ngũ hành để cứu ngôi làng khỏi hạn hán. Sự hòa quyện giữa Xiếc hiện đại, công nghệ 3D, ánh sáng, khói lửa, nước và âm nhạc đã mở ra một thế giới đầy mê hoặc, tạo hiệu ứng bùng nổ trên mạng xã hội và liên tục “cháy vé” nhiều tháng liền.

Để có được thành công này, ê-kíp đã chỉnh sửa kịch bản, nghiên cứu kỹ tâm lý khán giả và tìm cách hòa trộn nhiều loại hình nghệ thuật vào Xiếc. Các nghệ sĩ phải tập luyện nghiêm ngặt hơn hai tháng để từng hiệu ứng đạt độ chính xác và ấn tượng cao nhất. Với vai trò đạo diễn, Công tiếp tục hiện thực hóa những ý tưởng sáng tạo bấy lâu ấp ủ. Anh xác định Xiếc là chất liệu cốt lõi, còn âm nhạc và hiệu ứng đóng vai trò hỗ trợ. Điều anh muốn là dựng một vở “đúng chất Xiếc”, có câu chuyện và nhân vật rõ ràng để trẻ em tin vào điều kỳ diệu. Hình tượng Thần Thổ cao 6m xuất phát từ ước mơ thuở nhỏ của chính anh về một người khổng lồ: “Mình là đạo diễn, cầm chìa khóa để tạo ra nhân vật, thì tại sao không giúp trẻ em chạm đến ước mơ của chúng?”.

Trong Vùng đất kỳ bí, Thần Thổ biểu diễn tung hứng và tương tác trực tiếp với khán giả; Nữ thần Nước trở nên sống động nhờ nghệ nhân múa Rối điều khiển. Sau mỗi suất diễn, Thần Thổ vẫn có thể giao lưu với khán giả, còn Nữ thần Nước tiếp tục lướt trên mặt “hồ nước” để trẻ em vui đùa - những trải nghiệm mà ê-kíp kỳ vọng trở thành ký ức đẹp trong tuổi thơ khán giả.

Không chỉ dành cho trẻ em, Vùng đất kỳ bí còn lan tỏa năng lượng tích cực đến cả người lớn, đặc biệt là Gen Z; góp phần thay đổi quan niệm rằng Xiếc chỉ là ảo thuật hay múa lửa, nhào lộn; chứng minh Xiếc hoàn toàn có thể kết hợp đa dạng loại hình nghệ thuật để kể những câu chuyện hấp dẫn, giàu ý nghĩa và không kém phần kịch tính.

Trò chuyện ngày cuối năm

Những ngày cuối năm, Rạp Xiếc Gia Định đang được sửa chữa để khang trang và chuyên nghiệp hơn trong phục vụ khán giả. Khi được hỏi về nhận xét rằng “không ngờ trong cái lều cũ kỹ ấy lại có một chương trình Xiếc hay đến vậy” - Quốc Công chỉ nhẹ nhàng cười: “Thật ra đôi lúc từ “lều” cũng chạm lòng tự ái. Nhưng mô hình rạp xiếc đặc thù là như vậy. Quan trọng là chất lượng nghệ thuật và trải nghiệm mà Ban Giám đốc Nhà hát và nghệ sĩ muốn mang đến cho khán giả”.

Đón năm mới 2026, Công vừa hoàn thành vở xiếc Ký ức Hỏa thần - Vùng đất kỳ bí tiền truyện, xoay quanh một chàng trai trong giấc mơ kỳ lạ bị cuốn đến hòn đảo hoang, nơi anh phải trải qua nhiều gian khó để tìm được viên đá hỏa linh thiêng bị mất. Câu chuyện đơn giản với thông điệp nhấn mạnh: sức mạnh của lửa chỉ trở nên tốt đẹp khi được điều tiết bằng sự hài hòa, lòng nhân hậu và tình yêu thiên nhiên. Sân khấu phục vụ thiếu nhi, để các bạn nhỏ hiểu, người lớn cảm được, không nhất thiết phải nặng về tâm lý hay truyền tải triết lý sâu xa. Công cũng hé lộ, ê kíp đang bắt tay vào phát triển Vùng đất kỳ bí phần 2.

• Lúc trẻ, anh từng mong ước điều gì?

Khi còn trẻ, tôi chỉ mơ được làm nghề và có một tổ ấm hạnh phúc. Mỗi lần đứng trước bàn Tổ, tôi chỉ xin có đủ sức khỏe để làm nghề thật tốt. Nhưng khi đã tạo dựng được uy tín trong lòng khán giả, dần gây dựng chất lượng cho mỗi vở diễn để họ hiểu về công việc của nghệ sĩ Xiếc hơn thì tôi lại cảm thấy chưa đủ, muốn lan tỏa nhiều hơn nữa.

• Người ta thường nói phải phát triển trong nước rồi mới vươn ra quốc tế. Quan điểm của anh thế nào?

Với tôi, chỉ mơ phát triển trong nước là chưa đủ. Các nghệ sĩ trẻ dự Liên hoan Xiếc quốc tế có giải rất nhiều, nhưng số chương trình đem đi quảng bá ở nước ngoài rất ít, tạo được tiếng vang để thu hút khán giả quốc tế là một thách thức lớn. Tôi hiểu nhiệm vụ và sứ mệnh của những người làm nghề là phải có tư tưởng đổi mới, có những yếu tố hỗ trợ để cải cách nghề, xây dựng những chương trình thật đặc sắc, mang bản sắc riêng để khán giả quốc tế đến đây, họ sẽ muốn xem xiếc Việt. Điều này cần chiến lược dài hạn và sự kiên trì.

• Sau nhiều năm làm diễn viên, nay chuyển sang làm đạo diễn, anh được đánh giá cao khả năng biết cách phát huy sức mạnh tập thể ?

Tôi thấu hiểu ưu thế, tâm tư và sức bền của anh em nghệ sĩ. Nhờ quá trình đào tạo bài bản và kinh nghiệm thực tiễn, cùng sự đồng hành của bà xã và đồng nghiệp, tôi định hình được phương pháp làm việc: chia sẻ, tự giác, không ép buộc, luôn giữ tâm lý thoải mái. Khi tinh thần tốt, nghệ sĩ mới “phiêu” và thăng hoa trên sân khấu. Đạo diễn phải có tư duy tổng quát, nhận diện năng lực từng nghệ sĩ, đặt họ vào đúng chỗ và thúc đẩy để họ thể hiện hết khả năng và tránh không để họ quá tải. Đó là “chìa khóa” để làm nghề bền vững.

• Anh có định hướng gì cho lớp trẻ kế cận?

Trước mắt, trong khả năng của mình, tôi ưu tiên truyền lại tư duy, phương pháp làm việc và kỹ năng dàn dựng, để họ tiếp tục phát triển nghề. Tôi hiểu mình không thể “ôm” mãi công việc, lúc nào đó phải lui về; lớp kế cận phải đủ bản lĩnh và tư duy thì mới đạt được ước mơ chung: nghề phát triển mạnh và nhân rộng hơn. Tôi mong Trường Xiếc Việt Nam có cơ sở 2 tại TP.HCM sẽ giải quyết được vấn đề đào tạo nhân lực, đội ngũ nghệ sĩ dễ dàng và bài bản hơn.

• Được biết nhu cầu đào tạo Xiếc cho trẻ ở TP.HCM rất lớn? Anh có nhận xét gì ?

Phụ huynh ở đây có tư duy cởi mở về các hoạt động nghệ thuật. Họ không xem đó là sự vất vả, mà coi là một phương thức giúp con trưởng thành, vận động, giải phóng cơ thể, giảm tăng động và phát triển tư duy. Dù trẻ không nhất thiết theo nghề, việc tiếp xúc với nghệ thuật vẫn mang lại tư duy và cách nhìn nhận tốt hơn, cũng như khả năng hòa nhập xã hội cao hơn. Các lớp Xiếc cho trẻ nhỏ như ép dẻo, nhào lộn phát triển khá mạnh. Vậy, tại sao chúng ta không xây dựng những cơ sở đào tạo bài bản, có chứng chỉ và bằng cấp chính quy để kết nối với các đoàn biểu diễn? Dĩ nhiên, điều này đòi hỏi đề án lớn và sự phối hợp nhiều ngành, nhưng tôi tin đó là hướng đi tương lai.

• Hiện bà xã của anh còn tham gia biểu diễn xiếc không ?

Vợ tôi vẫn biểu diễn. Với nghệ sĩ nữ, tùy từng loại vai mà có sự phân bổ hợp lý. Có những trường hợp như nghệ sĩ Mỹ Hạnh 50 tuổi vẫn đu dây rất tốt. Tuy nhiên, nghệ sĩ lớn tuổi tiếp tục biểu diễn phải được cân nhắc, vì phục vụ khán giả đòi hỏi sự tươi trẻ, mới mẻ, hình thể đẹp - trừ khi vai diễn yêu cầu đặc thù. Xiếc là nghề vận động nặng, giống như vận động viên thể thao: đến một độ tuổi nhất định, cơ thể không thể đáp ứng. Nhiều nghệ sĩ lớn tuổi nay chuyển sang công tác khác đều mang di chứng đau lưng, đau chân, gai cột sống vì thời trẻ lao động cường độ cao. Tôi hay ví von: Xiếc là nghề lao động chân tay nhưng có nghệ thuật.

ĐINH HƯƠNG

Nguồn: Tạp chí VHNT số 629, tháng 12-2025